Tính cách & Bản sắc

Thuyết gắn bó (Attachment Theory) là gì? 4 kiểu gắn bó

Tranh màu nước chim lớn đậu trên cành nhìn chú chim non trong tổ, kèm tiêu đề Thuyết gắn bó

Có người dễ tin và dựa vào người thân, có người lại thấy lo hoặc muốn lùi ra xa mỗi khi một mối quan hệ trở nên gần gũi. Thuyết gắn bó (Attachment Theory), còn được gọi là thuyết gắn kết, giải thích nhu cầu gắn bó với người chăm sóc từ thuở nhỏ và cách các kiểu quan hệ ấy được nghiên cứu. Bài này đi qua định nghĩa, 4 kiểu gắn bó theo nghiên cứu, cách lý thuyết được mở rộng sang người trưởng thành và những giới hạn cần biết. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Thuyết gắn bó là gì?

Thuyết gắn bó là lý thuyết cho rằng con người, nhất là trẻ nhỏ, có nhu cầu ở gần và hình thành sợi dây cảm xúc với người chăm sóc.1 Lý thuyết cũng mô tả các kiểu quan hệ khác nhau giữa trẻ và người chăm sóc, những kiểu quan hệ được ghi nhận là có ảnh hưởng tới sự phát triển cảm xúc về sau.1 Lý thuyết do John Bowlby khởi xướng và sau đó được Mary Ainsworth mở rộng.1

Một ý trung tâm của lý thuyết là khái niệm mô hình làm việc nội tâm (inner working models), tức là những hình dung trong đầu về bản thân và về các mối quan hệ xã hội. Các nhà nghiên cứu đề xuất rằng những mô hình này, và qua đó cả kiểu gắn bó, được định hình một phần bởi quan hệ với cha mẹ trong thời thơ ấu.2 Chữ “một phần” ở đây quan trọng, vì nó cho thấy tuổi thơ là một yếu tố đóng góp chứ không phải bản án cố định cho cả đời người.

Bốn kiểu gắn bó theo nghiên cứu là gì?

Các kiểu gắn bó ở trẻ nhỏ được xác định chủ yếu qua Tình huống lạ (Strange Situation), một quy trình thí nghiệm do Mary Ainsworth xây dựng cho trẻ đến khoảng 2 tuổi.3 Trong quy trình này, trẻ trải qua mức căng thẳng tăng dần khi ở trong một căn phòng lạ, khi có người lạ bước vào và khi cha mẹ rời phòng hai lần trong thời gian ngắn.3 Cách trẻ phản ứng ở từng bước, nhất là lúc cha mẹ quay lại, được dùng để đánh giá mức an toàn hay bất an trong gắn bó.3

Từ quy trình đó, nghiên cứu mô tả một kiểu gắn bó an toàn và ba kiểu gắn bó bất an. Trẻ gắn bó an toàn tự tin khi có cha mẹ, hơi buồn khi cha mẹ rời đi và nhanh chóng tìm lại sự gần gũi khi cha mẹ quay về.4 Trẻ gắn bó bất an thì kém tự tin khi có cha mẹ và đón cha mẹ quay lại bằng cách né tránh hoặc bằng thái độ vừa muốn gần vừa chống đối.5 Kiểu thứ tư là gắn bó hỗn loạn, khi trẻ không có hành vi nhất quán khi chia tay và gặp lại cha mẹ.6

Kiểu gắn bó ở trẻ nhỏĐiều quan sát được trong Tình huống lạ
Gắn bó an toàn (secure)Tự tin khi có cha mẹ, hơi buồn khi cha mẹ rời đi, nhanh chóng tìm lại sự gần gũi khi cha mẹ quay về
Gắn bó né tránh (avoidant)Kém tự tin khi có cha mẹ, phản ứng với cha mẹ quay lại bằng cách né tránh
Gắn bó lo âu, còn gọi là mâu thuẫn (anxious-ambivalent)Kém tự tin khi có cha mẹ, phản ứng với cha mẹ quay lại bằng thái độ vừa muốn gần vừa chống đối
Gắn bó hỗn loạn (disorganized)Không có hành vi nhất quán khi chia tay và gặp lại cha mẹ
Bốn kiểu gắn bó ở trẻ nhỏ khi gặp lại cha mẹ trong Tình huống lạ: an toàn, né tránh, lo âu, hỗn loạn, mỗi kiểu một ý ngắn

Kiểu gắn bó hỗn loạn được nghiên cứu nhiều trong vài chục năm gần đây. Một loạt phân tích gộp trên gần 80 nghiên cứu, với hơn 6.000 cặp trẻ và cha mẹ, ghi nhận khoảng 15% trẻ ở gia đình trung lưu bình thường có hành vi gắn bó hỗn loạn.7 Ở một số bối cảnh khác và trong nhóm lâm sàng, chẳng hạn khi trẻ bị ngược đãi, tỷ lệ này có thể cao gấp hai hoặc ba lần.7 Hành vi gây sợ hãi của cha mẹ có thể đóng vai trò quan trọng nhưng có vẻ không phải yếu tố duy nhất.7

Bảng trên mô tả hành vi của trẻ nhỏ trong một quy trình thí nghiệm có kiểm soát, không phải danh sách để đánh giá một đứa trẻ cụ thể ở nhà. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển cảm xúc của con, cách phù hợp là trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em.

Thuyết gắn bó ở người trưởng thành được hiểu ra sao?

Thuyết gắn bó được mở rộng sang người trưởng thành khi một nghiên cứu năm 1987 đề xuất xem tình yêu đôi lứa như một quá trình gắn bó.2 Nhóm tác giả chuyển ba kiểu gắn bó ở trẻ nhỏ là an toàn, né tránh và lo âu sang ngôn ngữ của tình yêu người lớn.2 Hai khảo sát bằng bảng hỏi ghi nhận tỷ lệ tương đối của ba kiểu ở người lớn gần giống ở trẻ nhỏ.2 Mỗi nhóm cũng trải nghiệm tình yêu theo những cách khác nhau mà lý thuyết có thể dự đoán.2

Đến đầu những năm 1990, một mô hình khác chia gắn bó ở người trẻ tuổi thành 4 kiểu.8 Cách chia dựa trên việc mỗi người nhìn bản thân và nhìn người khác theo hướng tích cực hay tiêu cực.8 Bốn kiểu trong mô hình này thường được gọi là an toàn, bận tâm (preoccupied), gạt bỏ (dismissive) và sợ hãi (fearful).4 Chẳng hạn, gắn bó an toàn ở người lớn kết hợp cái nhìn về bản thân là người đáng được yêu thương với niềm tin rằng người khác nhìn chung biết đón nhận và đáp lại mình.4

Cần phân biệt hai cách chia này với nhau. Bốn kiểu ở trẻ nhỏ đến từ việc quan sát hành vi trong Tình huống lạ,3 còn các kiểu ở người lớn thường đến từ bảng hỏi tự báo cáo hoặc phỏng vấn về các mối quan hệ.28 Vì vậy, một người lớn mang kiểu “sợ hãi” trong mô hình bốn nhóm không có nghĩa là thời nhỏ người đó chắc hẳn đã thuộc kiểu “hỗn loạn” trong phòng thí nghiệm. Một số bài viết phổ biến trên mạng gộp hai hệ thống này làm một, nên dễ tạo cảm giác lý thuyết rõ ràng hơn thực tế.

Những mô tả về kiểu gắn bó trong bài là công cụ của nghiên cứu, không phải nhãn để gắn cho bản thân, người yêu hay con cái. Một bài trắc nghiệm trên mạng hay vài hành vi trong một giai đoạn khó khăn không đủ để kết luận ai đó “thuộc kiểu” nào, càng không phải căn cứ để đổ lỗi cho cha mẹ hay đối phương.

Kiểu gắn bó có thay đổi được không?

Bằng chứng hiện có gợi ý rằng kiểu gắn bó có tính ổn định nhưng không cố định. Mức ổn định chỉ ở mức vừa phải và giảm dần khi khoảng cách thời gian dài ra, nghĩa là nhiều người có kiểu gắn bó khác đi theo năm tháng.10 Hoàn cảnh sống cũng có liên quan, vì ở các mẫu có nhiều yếu tố nguy cơ, sự an toàn trong gắn bó khó được duy trì hơn.10 Điều này phù hợp với ý ban đầu của lý thuyết rằng tuổi thơ chỉ định hình kiểu gắn bó một phần.

Sơ đồ minh họa mức ổn định của gắn bó an toàn giảm dần khi khoảng cách thời gian dài ra, không phải số đo

Các nhà nghiên cứu còn bàn về khái niệm an toàn do tự đạt được (earned security). Khái niệm này chỉ những người kể lại mạch lạc một tuổi thơ khó khăn nhưng vẫn được xếp vào nhóm an toàn.11 Dù vậy, một nghiên cứu theo dõi 23 năm trên một mẫu nhiều yếu tố nguy cơ phát hiện rằng nhóm xác định qua hồi tưởng này lúc nhỏ không bất an nhiều hơn nhóm an toàn liên tục.11 Còn những người thật sự chuyển từ bất an lúc nhỏ sang an toàn về sau có các mối quan hệ gần gũi tốt đẹp.11

Khi nào nên tìm hỗ trợ?

Thuyết gắn bó giúp bạn nhìn lại cách mình gần gũi người khác, nhưng không thay được một cuộc trò chuyện thật. Nếu nỗi sợ bị bỏ rơi, cảm giác ngột ngạt khi gần gũi hay những lần đổ vỡ lặp lại khiến bạn mệt mỏi kéo dài, bạn nên trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần. Điều này càng cần thiết khi giấc ngủ, công việc hay các mối quan hệ bị ảnh hưởng. Một buổi đánh giá giúp phân biệt khuôn mẫu quan hệ với những vấn đề cần xem xét kỹ hơn như lo âu hay trầm cảm.

Đôi khi khó khăn không nằm ở kiểu gắn bó của bạn mà ở cách người kia đối xử với bạn. Những hành vi như dồn dập tán tỉnh rồi kiểm soát, hoặc khiến bạn nghi ngờ chính trí nhớ của mình, là chuyện khác hẳn với việc “gắn bó lo âu”. Nếu bạn nhận ra những dấu hiệu đó, bài về gaslighting trong tình yêu có thể giúp bạn nhận diện rõ hơn. Muốn đặt thuyết gắn bó cạnh các trường phái khác của ngành, bạn có thể đọc bài tâm lý học là gì.

Câu hỏi thường gặp về thuyết gắn bó

Một người có thể gắn bó an toàn với bạn bè nhưng bất an với người yêu không?

Điều này có thể xảy ra. Các nhà nghiên cứu đo gắn bó ở mức chung và cả trong từng mối quan hệ cụ thể, chẳng hạn với cha mẹ hay với bạn bè.9 Ở cả hai cấp độ, gắn bó đều hợp với mô hình mức độ hơn là mô hình nhóm.9 Đây cũng là lý do không nên gói gọn một con người vào đúng một kiểu gắn bó.

Bài trắc nghiệm kiểu gắn bó trên mạng có đáng tin không?

Phần lớn bài trắc nghiệm trên mạng chỉ phù hợp để tự suy ngẫm, không phải để xếp loại chính xác. Bốn kiểu gắn bó kinh điển ở trẻ nhỏ được xác định bằng quan sát có kiểm soát trong Tình huống lạ chứ không qua bảng hỏi.3 Ở người lớn, bằng chứng nghiêng về việc gắn bó là những mức độ trên một dải, nên một kết quả kiểu “bạn thuộc nhóm né tránh” dễ làm đơn giản hóa con người thật.9 Nếu muốn hiểu sâu hơn, bạn có thể đọc kết quả như một gợi ý để trò chuyện với người tin cậy hoặc chuyên gia.

Thuyết gắn bó và thuyết gắn kết có khác nhau không?

Đây là hai cách dịch của cùng một thuật ngữ tiếng Anh là Attachment Theory. Trong bài này, Trần Toàn Psy dùng “thuyết gắn bó” vì đây là cách gọi phổ biến hơn trong tiếng Việt và sát với nghĩa gốc về sợi dây cảm xúc giữa trẻ và người chăm sóc.1 Khi đọc tài liệu khác, bạn có thể gặp cả hai cách gọi, cùng với các tên kiểu như gắn bó lo âu, gắn bó né tránh hay gắn bó hỗn loạn.

Thuật ngữ trong bài

Tiếng AnhTiếng Việt trong bài
Attachment TheoryThuyết gắn bó (còn gọi là thuyết gắn kết)
Inner working modelsMô hình làm việc nội tâm
Strange SituationTình huống lạ
Secure attachmentGắn bó an toàn
Avoidant attachmentGắn bó né tránh
Anxious-ambivalent attachmentGắn bó lo âu, còn gọi là mâu thuẫn
Disorganized attachmentGắn bó hỗn loạn
Earned securityAn toàn do tự đạt được

Tài liệu tham khảo học thuật

1. American Psychological Association. (n.d.). Attachment theory. Xem nguồn

2. Hazan, C., & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Xem nguồn

3. American Psychological Association. (n.d.). Strange Situation. Xem nguồn

4. American Psychological Association. (n.d.). Secure attachment. Xem nguồn

5. American Psychological Association. (n.d.). Insecure attachment. Xem nguồn

6. American Psychological Association. (n.d.). Disorganized attachment. Xem nguồn

7. van IJzendoorn, M. H., et al. (1999). Disorganized attachment in early childhood: Meta-analysis of precursors, concomitants, and sequelae. Xem nguồn

8. Bartholomew, K., & Horowitz, L. M. (1991). Attachment styles among young adults: A test of a four-category model. Xem nguồn

9. Fraley, R. C., et al. (2015). Are adult attachment styles categorical or dimensional? A taxometric analysis of general and relationship-specific attachment orientations. Xem nguồn

10. Pinquart, M., et al. (2013). Meta-analytic evidence for stability in attachments from infancy to early adulthood. Xem nguồn

11. Roisman, G. L., et al. (2002). Earned-secure attachment status in retrospect and prospect. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan