Khi một em bé năm tuổi khăng khăng rằng cốc nước cao hơn thì chứa nhiều nước hơn, đó không phải là sự ngốc nghếch. Theo Jean Piaget, đó là dấu hiệu cho thấy trẻ suy nghĩ về số lượng theo cách khác người lớn. Từ những quan sát như vậy, Piaget xây dựng một trong những lý thuyết có ảnh hưởng lớn nhất về sự phát triển nhận thức của trẻ. Bài viết này tóm tắt cuộc đời ông, các ý chính trong lý thuyết và những giới hạn mà nghiên cứu sau này chỉ ra. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Jean Piaget là ai?
Jean Piaget sinh ngày 9 tháng 8 năm 1896 tại Neuchâtel, Thụy Sĩ, và mất ngày 16 tháng 9 năm 1980 tại Geneva.1 Từ nhỏ, ông đã say mê thế giới tự nhiên và có những bài viết về động vật thân mềm được công bố khi mới khoảng 15 tuổi.1 Năm 1918, ông nhận bằng tiến sĩ ngành động vật học, sau đó chuyển hướng sang tâm lý học.1
Sau thời gian học ở Zürich, nơi ông tiếp xúc với tư tưởng của Carl Jung và Eugen Bleuler, Piaget đến Paris vào năm 1919.1 Tại đây, ông làm các bài kiểm tra đọc cho trẻ em và bắt đầu chú ý đến những câu trả lời sai của trẻ.1 Ông nhận ra những lỗi sai ấy có quy luật, và chúng hé lộ cách trẻ suy nghĩ ở từng độ tuổi.

Sự nghiệp của Piaget diễn ra như thế nào?
Năm 1921, Piaget trở thành giám đốc nghiên cứu tại Viện Jean-Jacques Rousseau ở Geneva.1 Ông giảng dạy tại Đại học Neuchâtel từ năm 1925 đến 1929, rồi làm giáo sư tâm lý học trẻ em tại Đại học Geneva từ năm 1929.1 Năm 1955, ông thành lập Trung tâm Quốc tế về Nhận thức luận Phát sinh (International Centre of Genetic Epistemology) tại Geneva.1
Trong suốt sự nghiệp, Piaget viết hơn 50 cuốn sách.1 Một phần quan trọng trong các quan sát của ông đến từ việc theo dõi chính các con mình lớn lên.1 Cách làm này giúp ông ghi lại chi tiết sự thay đổi trong suy nghĩ của trẻ, nhưng cũng khiến mẫu quan sát ban đầu khá nhỏ và chưa đa dạng.
Piaget giải thích trẻ học như thế nào?
Theo Piaget, trẻ không tiếp nhận kiến thức một cách thụ động mà chủ động xây dựng hiểu biết về thế giới.2 Trẻ sắp xếp hiểu biết thành các sơ đồ nhận thức (schema), tức những khuôn mẫu giúp trẻ hiểu sự vật và tình huống.2 Ví dụ, một em bé có thể có sơ đồ “con chó là con vật có bốn chân và lông”.
Sơ đồ thay đổi qua hai quá trình là đồng hóa và điều ứng.2 Đồng hóa (assimilation) là đưa thông tin mới vào sơ đồ sẵn có, như khi em bé gọi một con mèo là “con chó”. Điều ứng (accommodation) là điều chỉnh sơ đồ khi thông tin mới không khớp, như khi em bé nhận ra mèo và chó là hai loài khác nhau.2
Bốn giai đoạn phát triển nhận thức là gì?
Piaget cho rằng sự phát triển nhận thức đi qua bốn giai đoạn theo một trình tự cố định.3 Mỗi giai đoạn có cách suy nghĩ đặc trưng, và độ tuổi đi kèm chỉ mang tính tương đối. Bảng dưới đây tóm tắt các giai đoạn và một số đặc điểm thường được nhắc đến.2
| Giai đoạn | Độ tuổi tương đối | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Cảm giác vận động | 0–2 tuổi | Trẻ khám phá thế giới qua giác quan và vận động, dần hiểu rằng đồ vật vẫn tồn tại khi không nhìn thấy |
| Tiền thao tác | 2–6 tuổi | Trẻ dùng ngôn ngữ và biểu tượng, nhưng còn khó nhìn sự việc từ góc độ người khác |
| Thao tác cụ thể | 7–11 tuổi | Trẻ suy luận logic về sự vật cụ thể và hiểu được tính bảo toàn |
| Thao tác hình thức | Từ khoảng 12 tuổi | Trẻ có thể suy nghĩ trừu tượng và đặt giả thuyết |
Tính bảo toàn (conservation) là hiểu rằng lượng của một vật không đổi khi hình dạng của nó thay đổi.2 Đây chính là điều mà em bé trong ví dụ cốc nước ở đầu bài chưa nắm được. Bạn có thể đọc chi tiết từng giai đoạn trong bài Các giai đoạn phát triển nhận thức của Piaget.
Lý thuyết của Piaget có giới hạn gì?
Lý thuyết của Piaget vẫn được giảng dạy rộng rãi, nhưng nghiên cứu sau này đã chỉ ra một số giới hạn.2 Nhiều nghiên cứu cho thấy trẻ có thể đạt một số khả năng sớm hơn so với độ tuổi Piaget đề xuất. Sự phát triển cũng có thể diễn ra liên tục hơn, thay vì chuyển hẳn từ giai đoạn này sang giai đoạn khác.2
Bên cạnh đó, văn hóa và môi trường xã hội ảnh hưởng đáng kể đến cách trẻ học và suy nghĩ.2 Đây là điểm mà Lev Vygotsky nhấn mạnh hơn, như được bàn trong bài Lev Vygotsky và bài Vùng phát triển gần nhất. Vì vậy, nên xem các giai đoạn của Piaget như một khung tham khảo, không phải thước đo để so sánh con mình với trẻ khác.
Di sản của Piaget với giáo dục
Piaget cho rằng giáo viên nên là người hướng dẫn trẻ tự khám phá, thay vì chỉ truyền đạt kiến thức.1 Quan điểm này góp phần thúc đẩy các phương pháp học qua trải nghiệm và hoạt động thực hành. Với cha mẹ, điều này có nghĩa là để trẻ được thử, được sai và được hỏi “vì sao”, thay vì chỉ trả lời đúng ngay từ đầu.
Chơi cũng là một cách quan trọng để trẻ khám phá thế giới, như được bàn trong bài Tầm quan trọng của chơi trong sự phát triển. Nếu bạn lo lắng về sự phát triển của con, hãy trao đổi với bác sĩ nhi khoa hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em. Họ có thể đánh giá cụ thể thay vì chỉ dựa vào mốc tuổi trong sách.




