Burnout ở nhân viên y tế và người chăm sóc: Khác nhau thế nào?

Nhân viên y tế và người chăm sóc gia đình đều có thể kiệt sức, nhưng khoa học không nhất thiết gọi hai trải nghiệm đó bằng cùng một thuật ngữ. Theo WHO, hội chứng kiệt sức nghề nghiệp (burnout) là hiện tượng nghề nghiệp liên quan đến căng thẳng mạn tính tại nơi làm việc không được quản lý thành công. Vì vậy, với bác sĩ, điều dưỡng hoặc nhân viên y tế, burnout phù hợp với khung kiệt sức nghề nghiệp.

Còn với một người con chăm cha mắc Alzheimer tại nhà, việc chăm sóc không phải nghề nghiệp. Nghiên cứu thường dùng các khái niệm như gánh nặng chăm sóc (caregiver burden) hoặc căng thẳng chăm sóc (caregiver strain) cho trường hợp này. Sự phân biệt này không nhằm nói người chăm sóc gia đình “ít kiệt sức hơn”, mà giúp chúng ta gọi đúng vấn đề để tìm đúng loại hỗ trợ. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Vì sao nhân viên y tế dễ gặp burnout?

Burnout được ICD-11 mô tả là hội chứng gồm ba chiều: cạn kiệt năng lượng, xa cách tinh thần hoặc có thái độ tiêu cực, hoài nghi với công việc, và giảm hiệu quả nghề nghiệp.¹ WHO nhấn mạnh burnout chỉ dùng cho bối cảnh nghề nghiệp, không dùng cho trải nghiệm ở các lĩnh vực khác của đời sống.¹ Burnout cũng không được xếp là một tình trạng bệnh lý, mà nằm trong chương về các yếu tố ảnh hưởng tình trạng sức khỏe.¹

Với nhân viên y tế, WHO xếp áp lực thời gian, thiếu kiểm soát nhiệm vụ, giờ làm dài, làm việc theo ca, thiếu hỗ trợ và tổn thương đạo đức vào nhóm yếu tố nguy cơ của burnout.² WHO cũng cho rằng yêu cầu vốn có của công việc, mức dễ tổn thương của từng người và cách tổ chức công việc chưa tốt cùng góp phần làm tăng căng thẳng.² Vì vậy, các yếu tố này gắn với cách tổ chức công việc, không chỉ với sức chịu đựng của từng người.

Tổn thương đạo đức (moral injury) có giống burnout không?

Hai khái niệm không đồng nhất. Trong nghiên cứu nghề nghiệp, trải nghiệm có thể gây tổn thương đạo đức là trải nghiệm vi phạm giá trị hoặc niềm tin đạo đức sâu sắc của một người. Trải nghiệm này có thể làm tăng nguy cơ khó khăn tâm lý.³ Trong y tế, một tổng quan phạm vi (scoping review) mô tả tổn thương đạo đức như vết thương cảm xúc sâu sắc ở người chứng kiến nỗi đau khổ và sự tàn nhẫn lớn.⁴ Nhóm tác giả lưu ý bằng chứng còn rất hạn chế và ranh giới với khổ tâm đạo đức (moral distress) cần nghiên cứu thêm.⁴

Chẳng hạn, một bác sĩ biết người bệnh cần nhiều thời gian hơn nhưng hệ thống không cho phép cung cấp mức chăm sóc đó có thể gặp xung đột đạo đức, và đây chỉ là ví dụ minh họa. WHO xếp tổn thương đạo đức vào nhóm yếu tố nguy cơ của burnout ở nhân viên y tế.² Vì vậy, hai khái niệm có liên quan nhưng cần phân biệt.

Một phân tích gộp 13 nghiên cứu trên 6.373 người lao động ghi nhận người từng gặp sự việc trái giá trị đạo đức có nhiều triệu chứng rối loạn stress sau sang chấn (PTSD) và trầm cảm hơn.³ Phần lớn nghiên cứu trong đó được thực hiện ở quân nhân, chưa riêng cho nhân viên y tế.³ Nhóm tác giả cho rằng chỉ có thể kết luận thận trọng vì còn ít nghiên cứu chất lượng cao.³

Gánh nặng chăm sóc (caregiver burden) là gì?

Gánh nặng chăm sóc và căng thẳng chăm sóc là thuật ngữ nghiên cứu dùng cho mức căng thẳng của người chăm sóc gia đình, chẳng hạn khi chăm người mắc ung thư hoặc sa sút trí tuệ (dementia).^5,6 Ở người chăm sóc người bệnh ung thư, một tổng quan hệ thống ghi nhận trải nghiệm chăm sóc có thể thay đổi nhiều theo diễn tiến của bệnh. Trải nghiệm này thường đi kèm sức khỏe kém hơn ở chính người chăm sóc.⁵

Với người chăm sóc người mắc sa sút trí tuệ tại nhà, một tổng quan hệ thống 11 nghiên cứu ghi nhận diễn tiến của gánh nặng rất khác nhau giữa các trường hợp.⁶ Các yếu tố nguy cơ quan trọng gồm triệu chứng hành vi và tâm thần kinh của người bệnh cùng sự suy giảm chức năng sinh hoạt của họ. Tuổi, giới, sức khỏe thể chất và tâm thần của người chăm sóc, việc sống chung và mối quan hệ họ hàng cũng nằm trong nhóm này.⁶ Nhóm tác giả nhấn mạnh không có công thức chung để dự đoán gánh nặng thay đổi ra sao.

Chỉ tự chăm sóc bản thân thì đã đủ chưa?

WHO khuyến nghị cả can thiệp cá nhân lẫn can thiệp tổ chức cho nhân viên y tế.² Về cá nhân, đó là các phương pháp dựa trên chánh niệm hoặc nhận thức – hành vi, cùng việc khuyến khích vận động. Về tổ chức, đó là giảm khối lượng công việc, thay đổi lịch làm việc, cải thiện giao tiếp, làm việc nhóm và bảo đảm mức nhân sự an toàn.² Chẳng hạn, một điều dưỡng vẫn phải làm ca thiếu nhân sự có thể còn nguồn căng thẳng cốt lõi dù đã ngủ đủ và tập thể dục, và đây chỉ là ví dụ minh họa.

Tuy vậy, bằng chứng về hiệu quả còn khiêm tốn. Một phân tích gộp năm 2024 trên bác sĩ nội trú tổng hợp 33 nghiên cứu với 2.536 người, gồm 25 nghiên cứu can thiệp cá nhân và 8 nghiên cứu can thiệp tổ chức.⁷ So với nhóm so sánh, chương trình cho từng người chỉ giảm nhẹ kiệt sức cảm xúc và mức tách rời khỏi công việc.⁷ Thay đổi ở cấp tổ chức chưa cho thấy cải thiện rõ ở khía cạnh nào được đo.⁷ Nhóm tác giả lưu ý dữ liệu thiếu nhất quán và nguy cơ sai lệch cao, nên chưa thể kết luận chắc.⁷

Người chăm sóc gia đình có thể cần loại hỗ trợ nào?

Với người chăm sóc người bệnh ung thư, một tổng quan 128 nghiên cứu can thiệp xếp ba nhóm vào diện được khuyến nghị để giảm căng thẳng và gánh nặng chăm sóc.⁵ Đó là giáo dục tâm lý (psychoeducation), can thiệp hỗ trợ và can thiệp nhận thức – hành vi. Sáu nhóm khác được xếp vào diện có thể hiệu quả.⁵ Đó là huấn luyện kỹ năng chăm sóc, trị liệu cặp đôi, hỗ trợ ra quyết định, giảm căng thẳng dựa trên chánh niệm, can thiệp đa thành phần và chăm sóc giảm nhẹ.

Với 13 can thiệp khác, bằng chứng chưa được xác lập.⁵ Nguồn này chỉ nói về người chăm sóc người bệnh ung thư, với các nghiên cứu được tìm trong giai đoạn 2007 đến tháng 10 năm 2017. Nhóm tác giả cho rằng cần nghiên cứu có thiết kế mạnh hơn và cỡ mẫu lớn hơn.⁵ Với người chăm sóc người mắc bệnh khác, loại hỗ trợ phù hợp có thể khác và nên được trao đổi với nhân viên y tế đang theo dõi người bệnh.

Người chăm sóc cần được xem như một người có nhu cầu sức khỏe riêng, không chỉ là “nguồn lực” cho người bệnh. Tổng quan ở nhóm ung thư ghi nhận trải nghiệm chăm sóc thường đi kèm sức khỏe kém hơn ở chính người chăm sóc.⁵ Vì vậy, bên cạnh việc hỏi người bệnh cần gì, cũng nên hỏi người đang chăm sóc cần gì.

Khi nào nên tìm hỗ trợ thêm?

Nếu kiệt sức kéo dài đi cùng mất hứng thú rộng khắp, tuyệt vọng, lo âu đáng kể hoặc suy giảm chức năng, cần xem xét sức khỏe tâm thần một cách rộng hơn. Không nên mặc định tất cả chỉ là burnout hay gánh nặng chăm sóc. Ranh giới giữa kiệt sức và trầm cảm được trình bày riêng trong bài burnout, kiệt sức và trầm cảm, và việc phân biệt nên do bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an). Tình trạng này có thể được hỗ trợ, và bạn không cần đối diện nó một mình.

Burnout, gánh nặng chăm sóc hay một vấn đề sức khỏe tâm thần khác chỉ được xác định qua đánh giá chuyên môn, không qua tự đối chiếu với bài này.

Lời kết

Kiệt sức ở nhân viên y tế và người chăm sóc gia đình thường gắn với cách công việc hoặc việc chăm sóc được tổ chức, không chỉ với việc mỗi người nghỉ ngơi bao nhiêu. Khi yêu cầu liên tục vượt quá nguồn lực, cả cơ thể lẫn tâm lý đều có thể chịu tác động.² Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không chỉ là “người này đã chăm sóc bản thân đủ chưa?”. Câu hỏi còn là hệ thống đang yêu cầu họ gánh bao nhiêu, và họ có những nguồn lực nào để chia sẻ gánh nặng đó.

Tài liệu tham khảo học thuật