Nhắc đến Ivan Pavlov, nhiều người nghĩ ngay tới hình ảnh chú chó chảy nước miếng khi nghe tiếng chuông, và gọi ông là “nhà tâm lý học”. Thật ra Pavlov (1849–1936) là một nhà sinh lý học người Nga, được trao giải Nobel năm 1904 cho các nghiên cứu về tiêu hóa. Phát hiện về phản xạ có điều kiện của ông về sau trở thành một nền móng của tâm lý học hành vi. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Ivan Pavlov là ai?
Ivan Petrovich Pavlov là nhà sinh lý học người Nga, nổi tiếng với các nghiên cứu về tiêu hóa và phản xạ có điều kiện. Ông sinh năm 1849 ở Ryazan và mất năm 1936 ở Leningrad.1 Năm 1904, khi đang làm việc tại Học viện Quân y St. Petersburg, ông nhận giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học “để ghi nhận công trình về sinh lý tiêu hóa”.1 Công trình nổi tiếng nhất của ông, thực hiện trên chó, đã ảnh hưởng tới nhiều lĩnh vực ngoài sinh lý học và trở thành một nền tảng của chủ nghĩa hành vi.1
Vì vậy, gọi Pavlov là “nhà tâm lý học” là chưa chính xác về nghề nghiệp, dù ảnh hưởng của ông lên tâm lý học là rất lớn. Ông được đào tạo và làm việc như một nhà sinh lý học, tức người nghiên cứu cách các cơ quan trong cơ thể vận hành. Hiểu đúng điều này giúp ta thấy rõ hơn vì sao các thí nghiệm của ông bắt đầu từ dạ dày và tuyến nước bọt, chứ không phải từ tâm trí.
Từ chủng viện đến phòng thí nghiệm sinh lý
Pavlov là con của một linh mục làng, học trường nhà thờ ở Ryazan rồi vào chủng viện thần học tại đây.2 Theo tiểu sử trên trang Nobel, ông chịu ảnh hưởng từ tư tưởng tiến bộ của nhà phê bình văn học D. I. Pisarev và của I. M. Sechenov, người được gọi là “cha đẻ của sinh lý học Nga”.2 Từ đó, Pavlov từ bỏ con đường tôn giáo để dành đời mình cho khoa học.2
Năm 1870, ông vào khoa vật lý – toán để theo học chương trình khoa học tự nhiên.2 Năm 1875, ông tốt nghiệp với học vị Ứng viên Khoa học Tự nhiên, rồi học tiếp ở Học viện Phẫu thuật Y khoa và hoàn thành năm 1879.2 Học vị tiến sĩ đến muộn hơn, khi ông bảo vệ luận án về các dây thần kinh ly tâm của tim vào năm 1883.2 Sau đó, ông có một thời gian ở Đức.1
Năm 1881, Pavlov kết hôn với Seraphima (Sara) Vasilievna Karchevskaya, một giáo viên.2 Năm 1890, ông được bổ nhiệm làm giáo sư dược lý tại Học viện Quân y và được mời tổ chức, điều hành Khoa Sinh lý của Viện Y học Thực nghiệm, vị trí ông giữ suốt 45 năm.2 Năm 1895, ông nhận ghế giáo sư sinh lý học tại Học viện Quân y và giữ đến năm 1925.2
Pavlov nghiên cứu tiêu hóa như thế nào?
Phần lớn nghiên cứu về tiêu hóa của Pavlov được thực hiện trong khoảng 1891–1900 tại Viện Y học Thực nghiệm.2 Điểm mới trong phương pháp của ông là thí nghiệm “mạn tính”, dùng phẫu thuật tạo lỗ rò (fistula) trên chó. Cách làm này cho phép quan sát liên tục chức năng của nhiều cơ quan trong điều kiện tương đối bình thường.2 Nhờ cách làm này, ông ghi nhận hệ thần kinh giữ vai trò chủ đạo trong việc điều hòa quá trình tiêu hóa.2
Trang Nobel tóm tắt rằng vào thập niên 1890, ông đã xác định cách hệ thần kinh ảnh hưởng tới nhu động ruột và sự tiết dịch dạ dày.1 Ông cũng lưu ý vai trò của các yếu tố tâm lý như cảm giác đói, và chỉ ra niêm mạc dạ dày phản ứng với nhiều chất hóa học khác nhau.1 Chính các nghiên cứu tiêu hóa này đã dẫn ông tới phần sự nghiệp nổi tiếng nhất.2
Phản xạ có điều kiện ra đời từ đâu?
Trong lúc nghiên cứu tiêu hóa, Pavlov đặc biệt chú ý tới hiện tượng ông gọi là “tiết dịch tâm lý”, tức tuyến nước bọt hoạt động khi thức ăn còn ở xa con vật.2 Từ đó, ông kết luận đây là một dạng phản xạ tạm thời, hay phản xạ có điều kiện.2 Năm 1903, tại Đại hội Y khoa Quốc tế lần thứ 14 ở Madrid, ông trình bày báo cáo mang tên “Tâm lý học thực nghiệm và bệnh học tâm thần ở động vật”.2
Điều đáng chú ý là Pavlov không dừng lại ở việc ghi nhận hiện tượng này. Ông nghiên cứu hiện tượng này một cách có hệ thống, và cho rằng phản xạ có điều kiện nên được xem là một hiện tượng tâm lý cơ bản.2 Ông cũng kết luận phản xạ có điều kiện bắt nguồn từ vỏ đại não, nơi ông xem là bộ phận điều phối toàn bộ hoạt động của cơ thể.2
Thí nghiệm phản xạ có điều kiện diễn ra ra sao?
Pavlov trình bày các thí nghiệm này trong một loạt bài giảng, bản tiếng Anh xuất bản năm 1927.3 Theo ông, một kích thích vốn trung tính có thể gây ra phản ứng giống như thức ăn nếu nó xuất hiện cùng lúc con vật được cho ăn.3 Ông gọi nhóm phản xạ mới hình thành này là phản xạ có điều kiện, để phân biệt với phản xạ không điều kiện vốn có từ khi sinh ra.3 Sau nhiều lần ghép đôi, chỉ riêng tiếng máy đếm nhịp (metronome) cũng đủ làm chó tiết nước bọt.3
Thứ tự thời gian rất quan trọng. Pavlov nhấn mạnh tín hiệu có điều kiện phải bắt đầu trước khi kích thích không điều kiện, tức thức ăn, xuất hiện.3 Khi ông đảo ngược thứ tự, cho ăn trước rồi mới phát tín hiệu, phản xạ có điều kiện không hình thành được.3 Chi tiết này giúp giải thích vì sao một tín hiệu chỉ trở nên “có nghĩa” khi nó báo trước điều sắp xảy ra.
Hình ảnh chiếc chuông quen thuộc là một cách kể rút gọn. Trong các bài giảng, Pavlov mô tả nhiều loại tín hiệu khác nhau, gồm máy đếm nhịp, chuông điện, còi điện, mùi hương và một vật quay đều trước mắt con vật.3 Một tài liệu tham khảo y khoa cập nhật năm 2024 cũng dùng ví dụ tiếng chuông cho dễ hình dung.4 Cũng theo tài liệu này, Edwin Twitmyer đã công bố một phát hiện về điều kiện hóa cổ điển trước Pavlov một năm, nhưng công trình được biết đến rộng rãi nhất vẫn thuộc về Pavlov.4
Pavlov còn ghi nhận phản xạ có điều kiện có thể bị dập tắt (extinction).4 Nếu tín hiệu cứ xuất hiện mà không kèm thức ăn, phản ứng tiết nước bọt yếu dần cho đến khi biến mất.4 Ông cũng mô tả hiện tượng khái quát hóa, khi con vật phản ứng với cả những tín hiệu gần giống. Ngược lại là sự phân biệt, khi con vật chỉ phản ứng với đúng tín hiệu đã được ghép với thức ăn.4
Vì sao một nhà sinh lý học lại ảnh hưởng lớn đến tâm lý học?
Ảnh hưởng lớn nhất của Pavlov lên tâm lý học là công trình của ông trở thành một nền tảng của chủ nghĩa hành vi.1 Theo cách Pavlov mô tả, phản xạ có điều kiện được hình thành trong đời sống của từng cá thể, chứ không có sẵn từ khi sinh ra.3 Nói cách khác, một phát hiện từ phòng thí nghiệm sinh lý đã gợi ý rằng nhiều phản ứng có thể được học và có thể nghiên cứu bằng thí nghiệm. Bạn có thể đọc thêm trong bài tâm lý học hành vi là gì và bài về John B. Watson.
Các nguyên lý của Pavlov hiện vẫn được dùng để hiểu sức khỏe, cảm xúc và động cơ.4 Chẳng hạn, người từng sử dụng chất gây nghiện có thể thấy thèm khi trở lại nơi chốn hoặc gặp những người gắn với lần sử dụng trước đây.4 Liệu pháp phơi nhiễm cho rối loạn lo âu cũng nằm trong số các ứng dụng ấy. Người được trị liệu tiếp xúc dần với nguồn gây sợ trong một môi trường được kiểm soát và an toàn.4
Một bài tổng quan năm 2014 xem liệu pháp phơi nhiễm là phiên bản lâm sàng của sự dập tắt.5 Trong liệu pháp, một người được tiếp xúc lặp lại với điều gây sợ mà không có hậu quả xấu đi kèm.5 Cách tiếp cận này bắt nguồn từ các mô hình dập tắt ban đầu, với hình thức đầu tiên là giải mẫn cảm có hệ thống do Wolpe đề xuất năm 1959.5
Theo mô hình học ức chế, liên kết cũ không bị xóa trong quá trình dập tắt mà vẫn còn đó, bên cạnh một liên kết mới kìm nó lại.5 Liệu pháp phơi nhiễm hiệu quả với rối loạn lo âu, dù vẫn có một số đáng kể người không cải thiện hoặc thấy nỗi sợ quay lại.5 Bài tổng quan cũng đề xuất cách áp dụng mô hình học ức chế để tối ưu hóa liệu pháp phơi nhiễm.5
Pavlov được ghi nhận thế nào lúc cuối đời?
Sau Cách mạng Tháng Mười, theo tiểu sử trên trang Nobel, một sắc lệnh do Lenin ký ngày 24/1/1921 ghi nhận những đóng góp khoa học của Pavlov.2 Theo nguồn này, ông và các cộng sự được tạo điều kiện rộng rãi để nghiên cứu.2 Tháng 8 năm 1935, Đại hội Sinh lý học Quốc tế lần thứ 15 được tổ chức tại Leningrad và Moscow.2 Pavlov mất tại Leningrad ngày 27/2/1936.2
Điều gì từ Pavlov vẫn hữu ích với người đọc hôm nay?
Bài học dễ thấy nhất là một số phản ứng cảm xúc có thể hình thành qua học tập, và liệu pháp phơi nhiễm dựa trên ý tưởng rằng trải nghiệm mới có thể giúp chúng thay đổi.4,5 Chẳng hạn, một người từng bị chó cắn có thể giật mình mỗi khi nghe tiếng chó sủa, dù con chó trước mặt rất hiền. Hiểu cơ chế học tập phía sau giúp ta nhìn phản ứng ấy với ít phán xét hơn, thay vì tự trách mình “nhát”.
Nếu một nỗi sợ cụ thể khiến bạn né tránh nhiều việc và ảnh hưởng tới học tập, công việc hay các mối quan hệ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Liệu pháp phơi nhiễm được thiết kế theo hướng tiếp xúc dần trong môi trường có kiểm soát và an toàn, khác với việc tự ép mình đối mặt với nỗi sợ một cách đột ngột.4 Khi đi khám, bạn có thể kể cụ thể nỗi sợ thường xuất hiện trong tình huống nào và đã khiến mình né tránh những việc gì.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. NobelPrize.org. (n.d.). Ivan Pavlov – Facts. Xem nguồn
2. NobelPrize.org. (n.d.). Ivan Pavlov – Biographical. Xem nguồn
3. Pavlov, I. P. (1927). Conditioned reflexes: An investigation of the physiological activity of the cerebral cortex. Lecture II. Xem nguồn
4. Sanvictores, T., et al. (2024). Classical conditioning (Archived). Xem nguồn
5. Craske, M. G., et al. (2014). Maximizing exposure therapy: An inhibitory learning approach. Xem nguồn




