Hội Chứng Tic Là Gì – Dấu Hiệu, Chẩn Đoán Và Điều Trị

“Hội chứng Tic” là cách gọi phổ biến cho tình trạng một người xuất hiện những cử động hoặc âm thanh đột ngột, lặp lại và khó kiểm soát hoàn toàn. Tuy nhiên, về chuyên môn, tic là một triệu chứng, còn những chẩn đoán liên quan được gọi chung là rối loạn tic.

Tic có thể đơn giản như chớp mắt, nhăn mặt, giật đầu, nhún vai, hắng giọng hoặc khịt mũi. Một số tic phức tạp hơn có thể gồm chuỗi động tác, từ hoặc cụm từ. Phần lớn tic không có nghĩa người bệnh đang cố tình làm như vậy, và hội chứng Tourette cũng không đồng nghĩa với việc một người sẽ “chửi tục không kiểm soát”.

Tic là gì và có thể biểu hiện như thế nào?

Tic là những cử động hoặc âm thanh xuất hiện đột ngột, nhanh, lặp lại và thường không theo nhịp đều. Người có tic thường không chủ ý tạo ra chúng theo cách một người chủ động giơ tay, nói một câu hoặc thực hiện một hành động có mục đích.

Một số người có thể kìm tic trong một khoảng thời gian. Tuy nhiên, việc kìm lại có thể cần nhiều nỗ lực và tạo cảm giác khó chịu. Trước khi tic xảy ra, một số người cảm thấy một sự thôi thúc, căng hoặc khó chịu trong cơ thể. Hiện tượng này được gọi là premonitory urge, có thể hiểu là “cảm giác báo trước tic”. Thực hiện tic đôi khi làm cảm giác ấy giảm đi tạm thời, nhưng điều đó không có nghĩa người bệnh muốn tạo ra tic.

Tic vận động và tic âm thanh

Tic thường được chia thành tic vận động và tic âm thanh. Mỗi nhóm có thể xuất hiện dưới dạng đơn giản hoặc phức tạp.

Tic cũng có thể thay đổi theo thời gian. Một tic chớp mắt có thể giảm rồi được thay thế bởi tic giật đầu hoặc hắng giọng. Tần suất và mức độ rõ của tic thường tăng giảm theo từng giai đoạn thay vì duy trì hoàn toàn ổn định.

Trẻ có cố tình làm tic không?

Thông thường là không. Việc một số trẻ có thể tạm thời kìm tic không biến tic thành hành vi hoàn toàn tự nguyện. Có thể hình dung giống như việc một người cố nhịn chớp mắt trong một lúc. Khả năng kìm lại tạm thời không có nghĩa nhu cầu chớp mắt là giả vờ.

Vì vậy, việc quát trẻ, yêu cầu “dừng ngay”, trừng phạt hoặc chế giễu không phải cách xử lý phù hợp. Những phản ứng này có thể làm trẻ xấu hổ, tăng căng thẳng và khiến cả gia đình tập trung quá mức vào tic.

Có tic có đồng nghĩa với hội chứng Tourette không?

Không. Hội chứng Tourette chỉ là một trong các rối loạn tic. Việc phân loại phụ thuộc vào loại tic, thời gian tồn tại, tuổi khởi phát và việc triệu chứng có được giải thích tốt hơn bởi thuốc, chất hoặc bệnh lý khác hay không.

Đối với các rối loạn tic nguyên phát này, triệu chứng bắt đầu trước 18 tuổi. Tourette cũng không yêu cầu tic vận động và tic âm thanh phải xuất hiện đồng thời. Điều quan trọng là cả hai loại tic đã từng xuất hiện trong quá trình bệnh.

Tourette có phải lúc nào cũng khiến người bệnh chửi tục?

Không. Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất về Tourette. Coprolalia là một dạng tic âm thanh phức tạp trong đó người bệnh phát ra những từ hoặc cụm từ tục tĩu hay không phù hợp ngoài ý muốn. Hiện tượng này chỉ xuất hiện ở một tỷ lệ nhỏ người có Tourette và không phải tiêu chuẩn bắt buộc để chẩn đoán.

Khi coprolalia xuất hiện, những từ được phát ra không nên được xem như bằng chứng về đạo đức, thái độ hoặc niềm tin thật sự của người bệnh. Việc chế giễu hoặc cố tình kích thích người có Tourette để họ phát ra từ nhạy cảm có thể làm tăng kỳ thị và gây tổn thương.

Vì sao tic xuất hiện và thay đổi theo thời gian?

Hiện chưa có một nguyên nhân duy nhất giải thích tất cả trường hợp rối loạn tic. Tourette và các rối loạn tic được xem là những tình trạng phát triển thần kinh có thành phần di truyền đáng kể. Nhiều gene và quá trình sinh học có thể cùng góp phần vào nguy cơ, thay vì tồn tại một “gene tic” duy nhất quyết định một người chắc chắn sẽ mắc bệnh.

Các mạng lưới não tham gia vào vận động, kiểm soát hành vi và hình thành thói quen được cho là có vai trò. Dopamine cũng liên quan đến những mạng lưới này và một số thuốc tác động lên hệ dopamine có thể làm giảm tic. Tuy nhiên, điều đó không chứng minh rối loạn tic đơn giản là do “quá nhiều dopamine”. Sinh học của tic phức tạp hơn một chất dẫn truyền thần kinh duy nhất.

Môi trường và trạng thái cơ thể có thể ảnh hưởng đến cách tic biểu hiện. Tic thường có xu hướng wax and wane, tức tự nhiên tăng rồi giảm theo thời gian. Stress, lo âu, phấn khích, mệt mỏi hoặc bệnh tật có thể khiến tic rõ hơn ở một số người, nhưng điều này không có nghĩa stress là nguyên nhân duy nhất gây Tourette hoặc rối loạn tic.

Tic có tự hết khi trẻ lớn lên không?

Nhiều trẻ chỉ có tic trong một giai đoạn ngắn. Ngay cả ở người có Tourette, mức độ tic của nhiều người cũng giảm đáng kể khi bước vào cuối tuổi thiếu niên. Một nhóm nhỏ tiếp tục có tic dai dẳng hoặc nghiêm trọng khi trưởng thành.

Vì vậy, không nên mặc định mọi tic sẽ tự biến mất và cũng không nên xem mọi tic là tình trạng cần điều trị tích cực ngay lập tức. Điều quan trọng hơn là xem tic có gây đau, chấn thương, khó khăn học tập, ảnh hưởng quan hệ xã hội hoặc làm giảm chất lượng cuộc sống hay không.

Tic có liên quan đến ADHD, OCD và những tình trạng nào khác?

Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD), rối loạn tăng động giảm chú ý, và Obsessive-Compulsive Disorder (OCD), rối loạn ám ảnh cưỡng chế, là những tình trạng thường xuất hiện đồng thời với Tourette và các rối loạn tic.

Trong một số trường hợp, khó khăn do ADHD, OCD, lo âu hoặc vấn đề học tập có thể ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống nhiều hơn chính tic. Vì vậy, đánh giá tốt không chỉ đếm số lần tic mà còn xem xét khả năng chú ý, hành vi bốc đồng, ám ảnh cưỡng chế, cảm xúc, giấc ngủ, học tập và tương tác xã hội.

Tic có thể bị nhầm với những tình trạng nào?

Không phải mọi cử động lặp lại đều là tic. Một số hiện tượng có vẻ giống nhau khi quan sát bên ngoài nhưng khác về cơ chế, diễn tiến và cách đánh giá.

Tic xuất hiện đột ngột sau khi xem nội dung trên mạng có phải Tourette không?

Không thể kết luận như vậy. Trong những năm gần đây, các chuyên gia ghi nhận một số thanh thiếu niên xuất hiện đột ngột những functional tic-like behaviors, có thể hiểu là những hành vi giống tic có tính chất chức năng. Chúng có thể trông giống Tourette nhưng thường khác về tuổi khởi phát, tốc độ xuất hiện và kiểu triệu chứng.

Một số trường hợp được ghi nhận trong bối cảnh tiếp xúc nhiều với nội dung về tic trên mạng xã hội, nhưng điều đó không chứng minh mạng xã hội là nguyên nhân của Tourette. Nếu một người chưa từng có tic trước đó đột ngột xuất hiện nhiều hành vi giống tic phức tạp trong thời gian ngắn, đánh giá chuyên môn là cần thiết để phân biệt các khả năng.

Rối loạn tic được chẩn đoán như thế nào?

Chẩn đoán chủ yếu dựa trên lịch sử triệu chứng và quan sát lâm sàng. Chuyên gia thường cần biết tic bắt đầu ở độ tuổi nào, loại tic đã xuất hiện, triệu chứng kéo dài bao lâu, thay đổi theo thời gian thế nào và mức ảnh hưởng đến sinh hoạt ra sao.

Những thông tin về cảm giác báo trước, khả năng kìm tic trong thời gian ngắn, đau hoặc chấn thương do tic, khó khăn học tập và các tình trạng đi kèm như ADHD, OCD hoặc lo âu cũng có thể quan trọng. Nếu tic không xuất hiện trong buổi khám, video quay tại nhà đôi khi có thể giúp chuyên gia quan sát hiện tượng.

Không có một xét nghiệm máu, chụp cộng hưởng từ (Magnetic Resonance Imaging, MRI) hoặc điện não đồ (Electroencephalography, EEG) đơn lẻ có thể xác nhận Tourette. Những xét nghiệm này thường chỉ được cân nhắc khi biểu hiện không điển hình hoặc bác sĩ nghi ngờ nguyên nhân khác.

Khi nào tic cần điều trị và các phương pháp hiện nay là gì?

Không phải tất cả người có tic đều cần điều trị. Nếu tic nhẹ, không gây đau và không ảnh hưởng đáng kể đến học tập, công việc, giao tiếp hoặc đời sống xã hội, giáo dục về tình trạng và theo dõi có thể là lựa chọn phù hợp.

Can thiệp thường được cân nhắc khi tic gây đau hoặc chấn thương, làm gián đoạn giao tiếp, ảnh hưởng đến học tập hay công việc, gây khó khăn xã hội hoặc khiến người bệnh căng thẳng và xấu hổ đáng kể. Mục tiêu không nhất thiết là làm tic biến mất hoàn toàn, mà là giảm mức ảnh hưởng và giúp người bệnh hoạt động tốt hơn.

CBIT là gì?

Comprehensive Behavioral Intervention for Tics (CBIT), can thiệp hành vi toàn diện cho tic, là một trong những phương pháp hành vi có bằng chứng tốt cho rối loạn tic.

Một thành phần quan trọng của CBIT là Habit Reversal Training (HRT), huấn luyện đảo ngược thói quen. Người tham gia học cách nhận biết tic và cảm giác báo trước, sau đó thực hành một phản ứng cạnh tranh không tương thích với tic trong những thời điểm phù hợp. CBIT cũng xem xét những tình huống làm tic tăng và điều chỉnh môi trường khi cần.

Việc CBIT có thể giúp giảm tic không có nghĩa tic là hành vi cố tình hoặc “chỉ nằm trong đầu”.

Thuốc có thể giúp giảm tic không?

Có những thuốc có thể giúp giảm mức độ tic, nhưng không có một loại thuốc tốt nhất cho tất cả mọi người. Bác sĩ có thể cân nhắc những nhóm thuốc tác động lên hệ alpha-2 adrenergic, dopamine hoặc các hệ thần kinh khác tùy tình trạng.

Việc lựa chọn thuốc còn phụ thuộc vào tuổi, mức độ tic, ADHD hoặc OCD đi kèm, tác dụng không mong muốn và sức khỏe tổng thể. Thuốc thường được cân nhắc khi tic gây suy giảm đáng kể hoặc liệu pháp hành vi không đủ hiệu quả, không phù hợp hoặc không sẵn có. Không nên tự mua thuốc hoặc sử dụng thuốc của người khác để điều trị tic.

Tourette có cần phẫu thuật không?

Hầu hết người có Tourette không cần phẫu thuật. Deep Brain Stimulation (DBS), kích thích não sâu, chỉ được cân nhắc trong một số trường hợp Tourette rất nặng, dai dẳng, gây suy giảm nghiêm trọng và không đáp ứng với những phương pháp điều trị thông thường.

Đây là một can thiệp chuyên sâu và không phải phương án tiêu chuẩn cho phần lớn trẻ em hoặc người trưởng thành có tic.

Cha mẹ có thể hỗ trợ trẻ có tic như thế nào?

Phản ứng của người lớn có thể ảnh hưởng đáng kể đến trải nghiệm của trẻ. Điều đầu tiên là tránh liên tục nhắc trẻ “đừng chớp mắt”, “đừng giật đầu” hoặc trừng phạt trẻ vì tic. Những phản ứng như vậy dễ khiến trẻ cảm thấy mình đang làm điều sai trái hoặc phải cố che giấu triệu chứng.

Thay vì chỉ đếm số lần tic, nên quan sát mức ảnh hưởng thực tế. Một trẻ có nhiều tic nhưng vẫn học tập, vui chơi và giao tiếp tốt có thể cần ít can thiệp hơn một trẻ có tic ít hơn nhưng gây đau, bị bắt nạt hoặc mất khả năng tập trung trong lớp.

Nhà trường cũng có thể cần được thông báo rằng tic không phải hành vi cố ý. Khi phù hợp, trẻ có thể được hỗ trợ bằng thời gian nghỉ ngắn, không gian ít gây chú ý hoặc những điều chỉnh môi trường học tập. Đồng thời, nếu trẻ có khó khăn rõ về ADHD, OCD, lo âu, cảm xúc hoặc học tập, những vấn đề này cần được xem xét riêng thay vì quy tất cả cho tic.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?

Nên cân nhắc đánh giá chuyên môn khi tic kéo dài hoặc ngày càng rõ, gây đau hoặc tổn thương, ảnh hưởng đến học tập, giấc ngủ, giao tiếp hoặc khiến trẻ bị bắt nạt và né tránh xã hội. Những biểu hiện ADHD, OCD, lo âu hoặc khó khăn phát triển đi kèm cũng là lý do phù hợp để đánh giá rộng hơn.

Cũng nên tìm đánh giá nếu cử động bất thường xuất hiện rất đột ngột, có kiểu không điển hình hoặc bắt đầu sau khi sử dụng một thuốc hay chất mới. Nếu cử động đi cùng mất ý thức, khó thở, yếu liệt, chấn thương nghiêm trọng hoặc dấu hiệu thần kinh cấp tính khác, cần được đánh giá y tế kịp thời thay vì mặc định đó là tic.

Những hiểu lầm phổ biến về tic và Tourette

Lưu ý học thuật

Lời kết

Tic là những cử động hoặc âm thanh lặp lại khó kiểm soát hoàn toàn, nhưng có tic không đồng nghĩa với có Tourette. Nhiều trẻ có tic nhẹ, triệu chứng thay đổi theo thời gian và không cần điều trị tích cực.

Điều quan trọng không chỉ là trẻ tic bao nhiêu lần, mà là tic có gây đau, ảnh hưởng đến học tập, giao tiếp, tâm lý hoặc chất lượng cuộc sống hay không. Khi tic gây khó khăn đáng kể, CBIT, hỗ trợ môi trường và trong một số trường hợp là thuốc có thể được cân nhắc.

Quan trọng hơn, trẻ cần được hiểu rằng tic không phải lỗi của mình và không phải hành vi đáng bị xấu hổ hoặc trừng phạt.

Câu hỏi thường gặp về hội chứng Tic

Tài liệu tham khảo học thuật