Nhận thức & Hành vi

Hiệu ứng hào quang là gì? Khi một ấn tượng làm lệch đánh giá

Hiệu ứng hào quang là xu hướng để một ấn tượng nổi bật chi phối cách ta đánh giá người khác. Bài trình bày nguồn gốc, bằng chứng về ngoại hình, ứng dụng và giới hạn.

Hai người bắt tay, chữ Hiệu ứng hào quang là gì?, Khi một ấn tượng làm lệch đánh giá

Một ứng viên nói năng trôi chảy và ăn mặc chỉn chu, rồi bạn bất giác tin rằng người này cũng giỏi chuyên môn. Đó là hiệu ứng hào quang (halo effect), tức xu hướng để một ấn tượng chung hay đặc điểm nổi bật chi phối cách ta chấm các đặc điểm khác của cùng một người. Khái niệm này bắt nguồn từ bài báo năm 1920 của Edward Thorndike. Nghiên cứu về ngoại hình cho thấy hào quang có thật nhưng mạnh yếu khác nhau tùy đặc điểm, và thêm thông tin chưa chắc làm nó biến mất. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Hiệu ứng hào quang (halo effect) là gì?

Hiệu ứng hào quang là xu hướng để ấn tượng chung về một người, hoặc một đặc điểm nổi bật của họ, làm lệch cách ta đánh giá các đặc điểm khác, dù chúng không hề liên quan trực tiếp. Đây là một sai số có hệ thống chứ không phải sai sót ngẫu nhiên.1 Chẳng hạn, một người thuyết trình tự tin dễ được xem là hiểu sâu chuyên môn, còn người có gương mặt dễ nhìn dễ được cho là tốt bụng hơn. Hai kết luận này không suy ra được từ điểm nổi bật ban đầu, nhưng ấn tượng chung khiến chúng dễ được chấp nhận hơn.

Hiệu ứng hào quang không đồng nghĩa với việc ngoại hình đẹp luôn mang lại lợi thế. Ngoại hình chỉ là một trong nhiều nguồn hào quang, và một thiện cảm ban đầu như sự ấm áp hay lạnh nhạt cũng có thể đóng vai trò tương tự.2 Thiên lệch theo ngoại hình (attractiveness bias) vì vậy là một trường hợp cụ thể, còn hiệu ứng hào quang là cơ chế rộng hơn. Chiều ngược lại, khi một điểm xấu lan sang các đánh giá khác, được gọi là hiệu ứng hào quang đen (horn effect).

Hiệu ứng hào quang bắt nguồn từ đâu?

Hiệu ứng hào quang được nhà tâm lý học Edward L. Thorndike đặt tên trong bài A constant error in psychological ratings (tạm dịch: một sai số hằng định trong các đánh giá tâm lý), đăng năm 1920.1 Ông nhận thấy khi người chấm đánh giá cùng một người ở nhiều phẩm chất như trí thông minh, sự chăm chỉ và độ đáng tin cậy, các điểm số tương quan với nhau rất cao và rất đồng đều.1 Điều đó gợi ý rằng người chấm khó tách từng phẩm chất ra khỏi cảm nhận chung rằng người kia khá tốt hay khá kém.

Thorndike dẫn thêm dữ liệu từ cách chấm điểm sĩ quan trong quân đội, vốn yêu cầu chấm riêng thể chất, trí tuệ, năng lực lãnh đạo và phẩm chất cá nhân. Một sĩ quan chỉ huy bay chấm 137 học viên phi công, và điểm trí tuệ tương quan 0,51 với điểm thể chất, 0,58 với lãnh đạo và 0,64 với phẩm chất.1 Ông cho rằng các con số này cao hơn mức thực tế có thể có, và gọi xu hướng để ấn tượng chung nhuộm màu các đánh giá riêng là một “hào quang” (halo) bao quanh cả con người.

Một nghiên cứu khác do Knight ở Teachers College thực hiện trên 129 giáo viên được cấp trên chấm điểm, mà Thorndike dẫn lại. Trong dữ liệu đó, điểm giọng nói của giáo viên tương quan 0,63 với điểm trí tuệ.1 Thorndike nhận xét rằng ấn tượng chung về năng lực của giáo viên hẳn đã ảnh hưởng đến điểm giọng nói. Ông thừa nhận sai số này lớn đến mức đáng ngạc nhiên, dù chưa có tiêu chuẩn khách quan để đo chính xác.1

Cần nhớ rằng bằng chứng của Thorndike là suy luận từ việc các điểm số do người chấm cho tương quan với nhau cao bất thường, chứ không phải một thí nghiệm có kiểm soát.1 Người chấm là sĩ quan và cấp quản lý thời đó, nên dữ liệu không đại diện cho mọi bối cảnh. Dù vậy, ý tưởng cốt lõi rằng ấn tượng chung có thể làm các đánh giá riêng giống nhau hơn thực tế vẫn là nền của khái niệm này cho đến nay.

Biểu đồ thanh các tương quan Thorndike nêu: điểm trí tuệ với điểm thể chất 0,51, lãnh đạo 0,58, phẩm chất 0,64 ở 137 học viên phi công, và giọng nói với trí tuệ 0,63 ở 129 giáo viên

Vì sao ta không nhận ra mình đang bị ảnh hưởng?

Nhiều khi người đánh giá không nhận ra ấn tượng chung đang chi phối các đánh giá riêng của mình. Một thí nghiệm năm 1977 cho người tham gia xem một trong hai đoạn băng phỏng vấn dàn dựng với cùng một giảng viên đại học nói tiếng Anh bằng giọng châu Âu.2 Trong một đoạn băng ông tỏ ra ấm áp và thân thiện, còn trong đoạn kia ông lạnh lùng và xa cách.

Những người xem phiên bản ấm áp thấy ngoại hình, cử chỉ và giọng nói của ông dễ mến, còn nhóm xem phiên bản lạnh lùng thấy chính những đặc điểm đó khó chịu. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng đánh giá tổng thể về một người có thể làm thay đổi cách ta đánh giá từng đặc điểm của họ, kể cả khi có đủ thông tin để đánh giá riêng.2 Người tham gia không nhận ra ảnh hưởng này. Nhóm xem bản lạnh lùng còn tin rằng chiều ảnh hưởng là ngược lại, tức các đặc điểm khó chịu đã làm giảm thiện cảm chung.2

Điều này gợi ý rằng việc tự hỏi “mình có thiên vị không” có thể chưa đủ để phát hiện hiệu ứng hào quang. Kết quả đến từ một thí nghiệm về một giảng viên cụ thể, nên chưa cho biết hiệu ứng mạnh đến đâu ở các tình huống khác. Vì vậy, đây là bằng chứng cho một hiện tượng có thể xảy ra, chưa phải một quy luật áp dụng cho mọi người.

Sơ đồ thí nghiệm năm 1977: cùng một giảng viên, bản ấm áp được thấy dễ mến, bản lạnh lùng được thấy khó chịu ở cùng những đặc điểm

Câu “đẹp là tốt” bắt nguồn từ nghiên cứu nào?

Cụm từ “đẹp là tốt” (what is beautiful is good) gắn với một nghiên cứu năm 1972 đăng trên Journal of Personality and Social Psychology.3 Nhóm tác giả mời 60 sinh viên nhập môn tâm lý học ở Đại học Minnesota, gồm 30 nam và 30 nữ. Họ tham gia một thí nghiệm được giới thiệu là nghiên cứu xem người ta đoán về người khác chính xác đến đâu. Mỗi người nhận ba phong bì chứa ảnh của ba người, gồm một người rất hấp dẫn, một người ở mức trung bình và một người kém hấp dẫn, theo điểm chấm của một nhóm sinh viên khác trước đó.3

Người tham gia chấm mỗi người trong ảnh trên 27 đặc điểm tính cách, rồi dự đoán cuộc sống tương lai của họ. Các dự đoán gồm hôn nhân, vai trò làm cha mẹ, hạnh phúc xã hội và nghề nghiệp, cùng mức uy tín của nghề nghiệp. Người được xem là hấp dẫn được cho là có tính cách đáng mong muốn hơn, nghề nghiệp uy tín hơn, hôn nhân tốt hơn và cuộc sống nói chung hạnh phúc hơn. Kết quả xuất hiện như nhau dù người chấm cùng giới hay khác giới với người trong ảnh.3

Có một ngoại lệ đáng chú ý là vai trò làm cha mẹ. Người hấp dẫn không được kỳ vọng là cha mẹ tốt hơn và còn được chấm thấp hơn một chút, dù chênh lệch không có ý nghĩa thống kê.3 Đây là một thí nghiệm nhỏ, chỉ dùng ảnh tĩnh, và người tham gia dự đoán về những người xa lạ chứ không đo cuộc sống thật của họ. Vì vậy, nó cho thấy một khuôn mẫu về ngoại hình hấp dẫn (physical attractiveness stereotype) tồn tại trong suy đoán, chứ chưa cho biết người hấp dẫn có sống tốt hơn thật hay không.

Ngoại hình đẹp có thực sự tạo lợi thế?

Ngoại hình hấp dẫn có thể tạo lợi thế, nhưng mức độ phụ thuộc vào đặc điểm được đánh giá và cách nghiên cứu được thiết kế. Một phân tích gộp (meta-analysis) năm 1991 tổng hợp các nghiên cứu nhận thức người khác, nơi người tham gia gán đặc điểm cho người hấp dẫn và kém hấp dẫn.4 Kết quả cho thấy khuôn mẫu “đẹp là tốt” không mạnh và không phổ quát như câu khẩu hiệu gợi ý, với độ lớn trung bình ở mức vừa phải và thay đổi nhiều giữa các nghiên cứu.4

Khác biệt lớn nhất nằm ở các đánh giá về năng lực xã hội. Ở mức trung gian là sức ảnh hưởng (potency), sự thích nghi và năng lực trí tuệ, còn khác biệt về tính chính trực (integrity) và sự quan tâm đến người khác gần như bằng 0.4 Độ mạnh của khuôn mẫu còn thay đổi theo đặc điểm của từng nghiên cứu, trong đó có việc người tham gia có thông tin riêng về từng người hay không.4 Điều này cho thấy hiệu ứng hào quang từ ngoại hình không phủ đều lên mọi phẩm chất.

Một tổng quan năm 2000 nhìn vấn đề rộng hơn các thí nghiệm với người xa lạ. Nhóm tác giả loại các thí nghiệm chỉ gán đặc điểm cho một bức ảnh. Họ tổng hợp nghiên cứu về gương mặt hấp dẫn trong tương tác thực, với 11 phân tích gộp từ hơn 1.800 bài báo thực nghiệm ban đầu.5 Người đánh giá đồng thuận cao về ai hấp dẫn, trong cùng một nền văn hóa lẫn giữa các nền văn hóa. Hệ số đồng thuận khoảng 0,90 khi người lớn chấm người lớn, 0,88 giữa các nhóm dân tộc và 0,94 giữa các nền văn hóa.5

Độ lớn tác động d là chênh lệch giữa hai nhóm tính theo độ lệch chuẩn, nên d càng gần 0 thì hai nhóm càng giống nhau. Ở người lớn, người hấp dẫn được đánh giá tích cực hơn (d = 0,50) và được đối xử tích cực hơn (d = 0,54), kể cả bởi những người đã biết họ.5 Về hành vi và đặc điểm, người lớn hấp dẫn có thành công nghề nghiệp cao hơn rõ rệt (d = 0,76). Họ chỉ nhỉnh hơn rất ít về trí tuệ (d = 0,07) và sức khỏe tâm thần (d = 0,16).5

Những số liệu này cho thấy không nên dùng hiệu ứng hào quang để mặc định rằng mọi đánh giá tích cực dành cho người hấp dẫn đều sai. Tuy vậy, tổng quan năm 2000 nhấn mạnh đây là các tương quan, và cho rằng lý thuyết xã hội hóa giải thích sự khác biệt là hợp lý nhưng phần lớn chưa được kiểm chứng.5 Nhóm tác giả cũng nêu khả năng một số khác biệt hành vi đã có từ rất sớm, nên không thể suy ra rằng người hấp dẫn giỏi hơn vì được đối xử tốt hơn.5

Hai tổng quan này, một công bố năm 1991 và một năm 2000, không hoàn toàn mâu thuẫn vì khác phạm vi. Tổng quan năm 1991 tổng hợp các nghiên cứu về cách người ta gán đặc điểm cho người khác.4 Tổng quan năm 2000 nhận xét rằng loạt phân tích trước đó chủ yếu thuộc dạng đánh giá người xa lạ, rồi mở rộng sang đánh giá và đối xử trong tương tác thực.5

Hiệu ứng hào quang ảnh hưởng đến tuyển dụng ra sao?

Một phân tích gộp năm 2003 trên các nghiên cứu thực nghiệm cho thấy người hấp dẫn về ngoại hình được đánh giá tốt hơn trong các kết quả liên quan đến công việc.6 Độ lớn tác động trung bình là d = 0,37. Thiên lệch này xuất hiện ở cả nam lẫn nữ, và những người đánh giá có chuyên môn cũng dễ bị ảnh hưởng không kém sinh viên.6 Điều này cho thấy kinh nghiệm nghề nghiệp không tự động bảo vệ người đánh giá khỏi hiệu ứng hào quang.

Phân tích gộp này còn ghi nhận ba điểm đáng lưu ý. Thiên lệch lớn hơn ở thiết kế trong đó cùng một người đánh giá cả đối tượng hấp dẫn lẫn kém hấp dẫn, so với thiết kế mỗi người chỉ đánh giá một nhóm. Tác động có xu hướng giảm ở các nghiên cứu gần đây hơn. Điểm thứ ba đặc biệt quan trọng, đó là thiên lệch không khác nhau giữa các nghiên cứu cho ít thông tin và các nghiên cứu cho nhiều thông tin liên quan đến công việc về đối tượng.6

Phân tích gộp năm 2003: độ lớn tác động trung bình d bằng 0,37 và năm điểm đáng lưu ý về thiên lệch ngoại hình trong tuyển dụng

Kết quả thứ ba của phân tích gộp năm 2003 không hoàn toàn khớp với phân tích gộp năm 1991 về khuôn mẫu ngoại hình. Phân tích năm 1991 ghi nhận độ mạnh của khuôn mẫu thay đổi theo việc có thông tin riêng về từng người hay không.4 Hai phân tích này khác nhau về phạm vi nghiên cứu, nên chưa thể kết luận một chiều rằng thông tin làm giảm hay không làm giảm thiên lệch. Tuy nhiên, với riêng lĩnh vực tuyển dụng, ta không nên mặc định rằng một bộ hồ sơ chi tiết là đã đủ để trung hòa ấn tượng ban đầu.

Đây là các nghiên cứu thực nghiệm, tức nhà nghiên cứu chủ động thay đổi mức hấp dẫn của người được đánh giá. Cách làm này cho phép nói về nhân quả trong điều kiện thí nghiệm, nhưng chưa cho biết ngoại hình ảnh hưởng đến quyết định tuyển dụng thật mạnh đến đâu. Kết quả cũng không có nghĩa mọi nhà tuyển dụng đều phân biệt đối xử, mà chỉ cho thấy một đặc điểm không liên quan trực tiếp đến hiệu suất có thể chen vào quyết định.

Hiệu ứng hào quang xuất hiện ở trường học và tòa án ra sao?

Trong lớp học, một tổng quan năm 1992 xem xét phán đoán, kỳ vọng và ấn tượng của giáo viên về học sinh hấp dẫn, bằng cả mô tả lẫn phân tích gộp. Học sinh hấp dẫn thường được giáo viên đánh giá thuận lợi hơn ở nhiều mặt, gồm trí thông minh, tiềm năng học tập, điểm số và một số kỹ năng xã hội.7 Một tổng quan khác, công bố năm 2000, cũng ghi nhận ngoại hình quan trọng không kém trong đánh giá năng lực học tập của trẻ em so với các đánh giá về mặt xã hội.5

Các kết quả này nói về phán đoán và kỳ vọng của giáo viên, chưa cho biết ngoại hình có thật sự quyết định kết quả học tập của học sinh. Tổng quan năm 1992 này cũng bàn đến các yếu tố làm thay đổi mức ảnh hưởng như giới tính, chủng tộc và thành tích trước đó của học sinh.7 Với phụ huynh và giáo viên, ý nghĩa thực tế là nên đối chiếu nhận xét về một học sinh với bài làm và biểu hiện cụ thể của em.

Trong lĩnh vực pháp lý, một phân tích gộp năm 1994 tổng hợp các thí nghiệm với bồi thẩm viên giả định (mock jurors). Đó là những người tham gia đóng vai bồi thẩm viên và đưa ra phán quyết về một vụ án dựng sẵn. Nhìn chung, bị cáo hấp dẫn về ngoại hình, là nữ hoặc có địa vị kinh tế xã hội cao có lợi thế trong phán quyết, dù lợi thế này bằng không ở một số loại tội. Tác động của đặc điểm nạn nhân nhìn chung không đáng kể.8

Đây là thí nghiệm với bồi thẩm viên giả định, không phải phiên xử thật, nên không thể suy thẳng ra cách các phiên tòa thật vận hành. Cách tổ chức xét xử cũng khác nhau giữa các quốc gia, nên càng khó suy sang bối cảnh Việt Nam. Điều có thể rút ra là khi một quyết định ảnh hưởng nặng đến cuộc đời một người, ta càng cần dựa vào bằng chứng cụ thể hơn là ấn tượng.

Hai thẻ: giáo viên đánh giá thuận lợi hơn học sinh hấp dẫn ở nhiều mặt, và bồi thẩm viên giả định đánh giá thuận lợi hơn cho bị cáo hấp dẫn, kèm giới hạn của từng loại nghiên cứu

Mạng xã hội có làm hiệu ứng hào quang mạnh hơn không?

Chưa có nghiên cứu nào trong các nguồn của bài này đo trực tiếp hiệu ứng hào quang trên mạng xã hội, nên phần này chỉ là suy luận. Trên mạng, ta thường đánh giá người khác từ rất ít tín hiệu được chọn lọc, như ảnh đại diện, giọng nói, số người theo dõi hay vài video. Phân tích gộp năm 1991 về khuôn mẫu ngoại hình ghi nhận độ mạnh của khuôn mẫu thay đổi theo việc có thông tin riêng về từng người.4 Tuy vậy, chưa có bằng chứng ở đây cho biết mạng xã hội làm khuôn mẫu ấy mạnh lên hay yếu đi.

Dù vậy, hai tình huống quen thuộc cho thấy vì sao nên cẩn trọng. Một người sáng tạo nội dung nói hay về tâm lý học chưa tự động có bằng cấp chuyên môn. Ngược lại, một người trình bày vụng về cũng chưa chắc thiếu kiến thức, nên các tín hiệu như vẻ ngoài hay độ tự tin chưa phải là bằng chứng về năng lực.

Làm sao giảm ảnh hưởng của hiệu ứng hào quang?

Không có cách nào xóa hoàn toàn thiên lệch, nhưng có thể thiết kế cách đánh giá để ấn tượng chung ít có chỗ chen vào. Gợi ý sớm nhất đến từ chính Thorndike. Ông cho rằng người quan sát nên báo cáo bằng chứng thay vì cho điểm.1 Mỗi phẩm chất nên được chấm riêng dựa trên bằng chứng của nó, mà không biết bằng chứng về các phẩm chất khác của cùng người đó.1 Đây là kết luận của ông sau khi phân tích dữ liệu chấm điểm, chứ chưa phải kết quả của một thử nghiệm so sánh các cách đánh giá.

Áp vào tuyển dụng, thay vì ghi “ứng viên này gây ấn tượng tốt”, có thể xác định trước các tiêu chí như kinh nghiệm, kỹ năng, bài kiểm tra công việc và cách xử lý tình huống. Sau đó, mỗi tiêu chí được chấm dựa trên bằng chứng riêng. Khi có thể, người chấm một tiêu chí nên chưa biết điểm của các tiêu chí khác, và hồ sơ có thể được ẩn ảnh trước khi chấm. Đây là gợi ý thiết kế quy trình theo hướng Thorndike đề xuất, và hiệu quả thực tế của từng bước cần được kiểm chứng trong từng bối cảnh.

Bốn bước áp vào tuyển dụng: xác định trước tiêu chí, chấm mỗi tiêu chí dựa trên bằng chứng riêng, người chấm chưa biết điểm tiêu chí khác, có thể ẩn ảnh hồ sơ

Vì thiên lệch không khác nhau giữa các nghiên cứu cho ít hay nhiều thông tin,6 điều cần thay đổi nằm ở cách dùng thông tin chứ không chỉ ở lượng thông tin. Với cá nhân, một cách thực tế là tự hỏi ấn tượng này dựa trên bằng chứng nào cho đúng đặc điểm đang xét. Chẳng hạn, một buổi thuyết trình tự tin chưa chắc là bằng chứng về hiểu biết chuyên môn. Vì ta khó nhận ra ảnh hưởng này từ bên trong,2 việc đối chiếu với tiêu chí viết ra từ trước là một cách bù lại.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Hiệu ứng hào quang là một thiên lệch nhận thức phổ biến trong đời sống, không phải một rối loạn tâm lý, nên phần lớn tình huống không cần gặp chuyên gia. Nếu bạn là người ra quyết định tuyển dụng, chấm điểm hay đánh giá nhân sự, hãy xây dựng quy trình chấm theo tiêu chí cùng người có chuyên môn về nhân sự hoặc đo lường đánh giá. Nếu bạn thường bị đánh giá thiếu công bằng chỉ vì vẻ ngoài và điều đó gây đau khổ kéo dài, hãy trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc bác sĩ.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Thorndike, E. L. (1920). A constant error in psychological ratings. Xem nguồn

2. Nisbett, R. E., & Wilson, T. D. (1977). The halo effect: Evidence for unconscious alteration of judgments. Xem nguồn

3. Dion, K., et al. (1972). What is beautiful is good. Xem nguồn

4. Eagly, A. H., et al. (1991). What is beautiful is good, but…: A meta-analytic review of research on the physical attractiveness stereotype. Xem nguồn

5. Langlois, J. H., et al. (2000). Maxims or myths of beauty? A meta-analytic and theoretical review. Xem nguồn

6. Hosoda, M., et al. (2003). The effects of physical attractiveness on job-related outcomes: A meta-analysis of experimental studies. Xem nguồn

7. Ritts, V., et al. (1992). Expectations, impressions, and judgments of physically attractive students: A review. Xem nguồn

8. Mazzella, R., & Feingold, A. (1994). The effects of physical attractiveness, race, socioeconomic status, and gender of defendants and victims on judgments of mock jurors: A meta-analysis. Xem nguồn

Ẩn danh

Đọc xong vẫn còn điều muốn nói?

Bạn có thể gửi chia sẻ mà không cần cung cấp tên, email hay số điện thoại.

Mở không gian ẩn danh

Đây không phải dịch vụ cấp cứu, chẩn đoán hoặc điều trị.

Đọc tiếp

Nội dung liên quan