Có người bạn luôn kể rằng ai cũng đối xử tệ với mình, và bạn tự hỏi liệu đó có phải “tâm thế nạn nhân”. “Tâm thế nạn nhân” (victim mentality) là cách nói phổ biến trên mạng, không phải một chẩn đoán tâm lý. Trong nghiên cứu, khái niệm gần nhất là xu hướng cảm thấy mình là nạn nhân trong nhiều kiểu quan hệ, được đo bằng một thang riêng. Quan trọng hơn, cụm từ này không nên trở thành cách nhanh để gạt bỏ người đang kể về tổn thương có thật. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Tâm thế nạn nhân là gì, và nghiên cứu gọi nó thế nào?
Trong nghiên cứu tâm lý, khái niệm gần nhất với “tâm thế nạn nhân” là xu hướng cảm thấy mình là nạn nhân trong các mối quan hệ liên cá nhân (Tendency for Interpersonal Victimhood, viết tắt TIV). Nhóm tác giả đưa ra khái niệm này định nghĩa TIV là cảm giác kéo dài rằng mình là nạn nhân, lặp lại trong nhiều kiểu quan hệ khác nhau.1 Nói cách khác, điều được xem xét là một khuynh hướng khá ổn định trong cách một người nhìn các mối quan hệ, không phải một sự kiện tổn thương riêng lẻ.
TIV có bốn chiều. Đó là nhu cầu được thừa nhận nỗi đau của mình và xu hướng tự cho mình cao hơn về đạo đức (moral elitism). Hai chiều còn lại là việc ít đồng cảm với nỗi đau của người khác và thói quen nghĩ đi nghĩ lại về điều bất công đã xảy ra (rumination).1 Các tác giả mô tả đây là một nét tính cách, nên TIV là khái niệm đo lường trong nghiên cứu chứ không phải tên một rối loạn.1 Cách gọi “tâm thế nạn nhân” ngoài đời thường rộng hơn và mơ hồ hơn nhiều.

Nghiên cứu gốc đã đo những gì?
Công trình giới thiệu TIV gồm tám nghiên cứu, chia thành ba phần. Phần đầu xây dựng khái niệm với bốn chiều nói trên. Sau đó các tác giả kiểm tra xem các câu hỏi trong thang đo có nhất quán với nhau không và điểm có ổn định theo thời gian không.1 Nhóm tác giả cũng xem TIV ảnh hưởng thế nào đến cách hiểu những tình huống mơ hồ.1 Phần hai so thang đo với các đặc điểm nhân cách khác để xem nó giống và khác chúng ở đâu, đồng thời xét kiểu gắn bó như một yếu tố có thể dẫn đến TIV về mặt lý thuyết.1
Phần ba nhìn vào hệ quả về nhận thức và hành vi. Các tác giả khảo sát mối liên hệ giữa TIV với xu hướng đổ lỗi theo hướng tiêu cực, cách nhớ lại sự việc bị lệch đi và mong muốn trả đũa. Một nghiên cứu còn xem xét hành vi trả đũa thực tế.1 Các tác giả cho rằng cảm giác bị hại có thể là một khuynh hướng nhân cách ổn định và có ý nghĩa. Tóm tắt công bố không nêu quốc gia và cỡ mẫu của từng nghiên cứu, nên chưa thể nói kết quả áp dụng cho nhóm người nào.
Các nhóm nghiên cứu khác ghi nhận điều gì?
Một nhóm nghiên cứu độc lập ở Ý đã dịch và kiểm định thang TIV trên 1.254 người từ 18 đến 70 tuổi, trong đó 56,5% là nữ. Kết quả cho thấy các câu hỏi cùng đo một khuynh hướng chung, chia theo bốn chiều đã nêu (mô hình phân cấp). Câu trả lời giữa các câu hỏi cũng nhất quán cao (độ tin cậy, hệ số Cronbach alpha từ 0,84 đến 0,91). Điểm TIV tương quan mạnh với việc nghĩ quẩn khi buồn và khi tức giận, điều này ủng hộ tính hội tụ của thang đo, tức là thang có liên hệ với những khái niệm gần nó.2
Một khảo sát năm 2026 trên 245 người Gruzia (độ tuổi trung bình khoảng 28) dùng thang này để xem xét mối liên hệ với niềm tin vào thuyết âm mưu. Người tin vào thuyết âm mưu nhiều hơn thường có điểm TIV cao hơn. Hai thiên lệch nhận thức, gồm chú ý quá mức đến mối đe dọa và xu hướng đổ nguyên nhân cho bên ngoài, đã giải thích một phần mối liên hệ ấy.3 Tác giả tự lưu ý thiết kế chỉ khảo sát một thời điểm và mẫu thu qua mạng xã hội, nên không kết luận được nguyên nhân hay suy rộng cho dân số chung.3

Khác gì với việc thực sự bị tổn hại?
TIV không phải phép thử xem lời kể của một người có thật hay không. Một người có thể bị tổn hại thật, dù điểm TIV của họ cao hay thấp. Các nghiên cứu ở trên đo xu hướng chung trong cách nhìn các mối quan hệ. Đó là kết quả ở cấp nhóm, nên không dùng được để kết luận về một người cụ thể khi họ đang giận hay đau.
Vì vậy, câu “bạn đang đóng vai nạn nhân” có thể gây tổn thương thêm khi người đối diện đang kể về bạo lực, bắt nạt hay lạm dụng. Câu nói ấy có thể chuyển trách nhiệm từ hành vi gây hại sang người bị ảnh hưởng. Một bài tổng hợp năm 2025 gồm 10 nghiên cứu ở Iran ghi nhận việc bị phủ nhận cảm xúc (emotional invalidation) đi cùng triệu chứng tâm lý nặng hơn. Chủ yếu đó là trầm cảm và lo âu. Các nghiên cứu này đều khảo sát tại một thời điểm (cắt ngang) nên chưa cho biết cái nào gây ra cái nào.4
Nếu bạn hoặc người thân đang bị bạo lực, bắt nạt hay lạm dụng, đó không phải lỗi của người bị ảnh hưởng. Hãy nói với một người đáng tin và tìm sự hỗ trợ từ cơ sở y tế hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.
Người hay cảm thấy bị hại có phải là người né trách nhiệm?
Đây là cách nói đơn giản hóa. Các nghiên cứu trên không hỗ trợ nó. Chúng đo cảm giác kéo dài về việc bị hại, cách diễn giải tình huống mơ hồ, cách đổ lỗi bị lệch và nghĩ quẩn, chứ không đo mức độ nhận trách nhiệm của một người.1 Một người có thể vừa bị đối xử bất công thật vừa nhìn một số tình huống khác theo hướng nặng nề hơn thực tế.

Giúp một người nhận ra phần họ có thể lựa chọn từ đây không đòi hỏi phải phủ nhận phần trách nhiệm thật sự của người đã làm tổn hại họ. Hai việc ấy có thể cùng tồn tại trong một cuộc trò chuyện. Với người thân, lắng nghe không phán xét rồi gợi ý họ tìm đến hỗ trợ chuyên môn nếu tình trạng kéo dài là cách phản hồi an toàn hơn.
Cách diễn giải này có thể thay đổi không?
Trong các nguồn mà bài này dựa vào, chưa có nghiên cứu nào đánh giá một cách can thiệp cụ thể nhằm giảm TIV. Khảo sát năm 2026 chỉ nêu rằng kết quả có hàm ý cho giáo dục tâm lý và trị liệu. Nghiên cứu ấy không thử nghiệm điều đó.3 Vì vậy, mọi gợi ý dưới đây là cách nghĩ chung, không phải phương pháp đã được kiểm chứng.
Một bước có ích là tách ba câu hỏi: điều gì thực sự đã xảy ra, điều gì mình đang suy diễn về động cơ của người kia, và phần nào mình còn có thể lựa chọn từ đây. Mục tiêu không phải ép bản thân nhận lỗi cho mọi chuyện. Mục tiêu là giữ lại cảm giác mình vẫn có thể hành động, kể cả sau khi từng bị đối xử bất công. Nếu việc này khó làm một mình, một chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể đồng hành cùng bạn.
Khi nào nên tìm hỗ trợ?
Bạn nên cân nhắc trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu cảm giác bị đối xử bất công kéo dài, khiến bạn hay nghĩ quẩn, dễ tức giận hoặc xa cách với người khác. Điều này cũng đúng nếu bạn từng bị tổn hại thật và vẫn còn mang nặng ảnh hưởng của nó. Tìm hỗ trợ không có nghĩa là bạn có “tâm thế” nào đó, mà là cách có thêm người cùng nhìn lại trải nghiệm một cách an toàn.
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an). Nếu bạn muốn hiểu thêm về việc cảm nhận của mình bị gạt đi trong quan hệ, bài Gaslighting trong tình yêu trên Trần Toàn Psy có thêm thông tin.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. Gabay, R., et al. (2020). The tendency for interpersonal victimhood: The personality construct and its consequences. Xem nguồn
2. Fontanesi, L., et al. (2025). Psychometric properties of the Italian version of the Tendency for Interpersonal Victimhood. Xem nguồn
3. Mestvirishvili, M. (2026). Conspiracy theory beliefs and tendency for interpersonal victimhood: The mediating role of cognitive biases. Xem nguồn
4. Talebi, M., et al. (2025). Emotional invalidation and perceived emotional invalidation in explaining psychological disorders: A scoping review with insights from Iranian studies. Xem nguồn




