Trầm cảm và rối loạn lo âu: Khác nhau ở đâu, vì sao hay đi cùng?

Có người kể rằng ban đầu họ chỉ lo đủ thứ chuyện và mất ngủ, rồi vài tháng sau thấy mọi việc nhạt dần, chẳng còn muốn làm gì. Trầm cảm xoay quanh khí sắc trầm và mất hứng thú, còn rối loạn lo âu xoay quanh nỗi sợ và sự lo lắng quá mức về điều có thể xảy ra. Hai nhóm rối loạn này khác nhau ở lõi nhưng rất hay đi cùng nhau, và ICD-11 với DSM-5-TR có cách ghi nhận sự chồng lấp ấy không giống nhau. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Trầm cảm và rối loạn lo âu khác nhau ở điểm cốt lõi nào?

Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở cảm xúc trung tâm. Theo ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), một giai đoạn trầm cảm là khí sắc trầm hoặc mất hứng thú gần như cả ngày, gần như mỗi ngày, trong ít nhất hai tuần.¹ Đi kèm là các triệu chứng như thấy mình vô giá trị, tuyệt vọng, thay đổi ăn ngủ, mệt mỏi hay ý nghĩ về cái chết. Nói cách khác, trầm cảm là cảm giác mọi thứ chùng xuống và mất đi sức hút.

Rối loạn lo âu thì xoay quanh nỗi sợ và sự lo lắng mạnh, quá mức, khó kiểm soát, thường kèm căng thẳng cơ thể.² Người trải qua có thể tim đập nhanh, đổ mồ hôi, run, buồn nôn, bồn chồn hoặc có cảm giác sắp có chuyện chẳng lành. Đây là một nhóm gồm nhiều rối loạn, như rối loạn lo âu lan tỏa, rối loạn hoảng sợ, rối loạn lo âu xã hội hay ám ảnh sợ đặc hiệu. Nhìn chung, lo âu hướng về một mối đe dọa có thể xảy ra, còn trầm cảm gắn với cảm giác mất mát và trống rỗng.

Ranh giới khó nhất thường là giữa trầm cảm và rối loạn lo âu lan tỏa (generalised anxiety disorder). ICD-11 lưu ý hai tình trạng này có chung nhiều biểu hiện, như căng thẳng cơ thể, khó tập trung, rối loạn giấc ngủ và cảm giác bất an đi kèm suy nghĩ bi quan.³ Trầm cảm được phân biệt nhờ khí sắc trầm hoặc mất niềm vui, kèm thay đổi khẩu vị, cảm giác vô giá trị hay ý nghĩ tự sát. Thời gian cũng khác, vì lo âu lan tỏa kéo dài ít nhất vài tháng theo ICD-11 và ít nhất 6 tháng theo DSM-5.⁴

Bảng trên chỉ giúp hiểu khái niệm, không phải công cụ để tự xếp loại. Trên thực tế, cùng một triệu chứng như mất ngủ có thể đến từ trầm cảm, lo âu, căng thẳng công việc hay một vấn đề sức khỏe khác. Vì vậy, việc phân biệt cần một buổi đánh giá đầy đủ với chuyên gia, nơi các mốc thời gian và mức ảnh hưởng được hỏi kỹ.

Trầm cảm và rối loạn lo âu hay đi cùng nhau đến mức nào?

Rất thường gặp, dù con số cụ thể phụ thuộc vào nhóm người được khảo sát. Các khảo sát Sức khỏe Tâm thần Thế giới của WHO đã phỏng vấn 74.045 người lớn trong 27 khảo sát đại diện ở 24 quốc gia.⁵ Khoảng 45,7% người từng mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu trong đời cũng từng có ít nhất một rối loạn lo âu. Trong số người bị trầm cảm trong 12 tháng qua, khoảng 41,6% cũng có rối loạn lo âu trong cùng khoảng thời gian.

Ở một nhóm theo dõi tâm thần học lớn, tỷ lệ còn cao hơn. Một nghiên cứu ở Hà Lan với 1.783 người tham gia ghi nhận 67% người có rối loạn trầm cảm đang có kèm một rối loạn lo âu, và 75% từng có trong đời.⁶ Theo chiều ngược lại, 63% người đang có rối loạn lo âu cũng đang có rối loạn trầm cảm. Khoảng cách giữa hai nghiên cứu phần nào phản ánh khác biệt về mẫu, một bên là khảo sát dân cư, một bên là nhóm theo dõi tâm thần học.

Đáng chú ý là lo âu thường xuất hiện trước. Trong khảo sát ở 24 quốc gia, khoảng 68% người có cả hai cho biết rối loạn lo âu khởi phát sớm hơn trầm cảm.⁵ Ở nghiên cứu Hà Lan, lo âu có trước trong 57% trường hợp, còn trầm cảm có trước chỉ trong 18%.⁶ Dù vậy, nhóm tác giả khảo sát quốc tế lưu ý điều này chưa đủ để kết luận lo âu gây ra trầm cảm, vì lo âu có thể chỉ là dấu hiệu báo trước nguy cơ.

Mô hình ba phần giải thích sự chồng lấp này thế nào?

Mô hình ba phần (tripartite model) cho rằng trầm cảm và lo âu có chung một phần là cảm xúc tiêu cực, và mỗi bên có thêm một phần riêng. Mô hình do hai nhà tâm lý học Lee Anna Clark và David Watson đề xuất năm 1991 sau khi rà soát các nghiên cứu đo lường.⁷ Phần chung là trạng thái đau khổ cảm xúc nói chung. Phần riêng của lo âu là tăng kích thích sinh lý, như tim đập nhanh hay run, còn phần riêng của trầm cảm là mất khả năng cảm nhận niềm vui.

Mô hình này giúp giải thích vì sao hai nhóm triệu chứng hay đi cùng nhau mà vẫn tách được. Ví dụ minh họa, một sinh viên trước mùa thi có thể vừa căng thẳng, khó ngủ, vừa thấy những buổi đi chơi với bạn không còn vui. Phần căng thẳng và khó ngủ thuộc về đau khổ chung, còn việc mất hứng thú nghiêng về trầm cảm. Chính các tác giả cũng dùng mô hình này để đề xuất một chẩn đoán hỗn hợp lo âu và trầm cảm.⁷

Các nghiên cứu sau đó ủng hộ khung chung nhưng chỉ ra vài chỗ chưa khớp. Một nghiên cứu năm 1998 trên 350 người điều trị ngoại trú vì rối loạn lo âu và khí sắc thấy cấu trúc dữ liệu phù hợp với mô hình ba phần.⁸ Trớ trêu là ở nghiên cứu này, lo âu lan tỏa lại gắn với xu hướng giảm kích thích sinh lý, thay vì tăng như mô hình ba phần gợi ý.⁸ Một tổng quan năm 2008 cũng lưu ý các thành phần của mô hình có thể không vận hành giống nhau ở mọi rối loạn lo âu và ở trẻ em.⁹

Ngoài phần cảm xúc chung, hai tình trạng có thể chia sẻ một số yếu tố nguy cơ. Trong nghiên cứu Hà Lan, người có cả trầm cảm và lo âu có nhiều sang chấn thời thơ ấu hơn, điểm nhiễu tâm (neuroticism) cao hơn và khởi phát sớm hơn.⁶ Nhiễu tâm là xu hướng dễ trải qua cảm xúc tiêu cực như lo lắng, buồn bã hay cáu giận. Đây là các mối liên hệ quan sát được, nên chúng gợi ý một nền tảng dễ tổn thương chung, chưa phải bằng chứng về nguyên nhân.

ICD-11 và DSM-5-TR ghi nhận trường hợp có cả hai như thế nào?

Hai hệ phân loại có cùng mục tiêu là không bỏ sót phần lo âu, nhưng cách ghi nhận khác nhau. Trường hợp thứ nhất là người đủ tiêu chí cho cả một giai đoạn trầm cảm và một rối loạn lo âu. Khi đó, ICD-11 hướng dẫn ghi cả hai chẩn đoán.¹ Riêng với lo âu lan tỏa, ICD-11 chỉ ghi thêm chẩn đoán này nếu tiêu chí đã đủ trước khi giai đoạn trầm cảm bắt đầu hoặc sau khi nó thuyên giảm hẳn.³

Trường hợp thứ hai là người có giai đoạn trầm cảm kèm nhiều triệu chứng lo âu, dù chưa đủ một rối loạn lo âu riêng. ICD-11 dùng đặc điểm ghi kèm “với triệu chứng lo âu nổi bật” khi bồn chồn, lo lắng khó kiểm soát hay căng cơ có mặt phần lớn thời gian.¹ DSM-5-TR dùng đặc điểm ghi kèm “kèm lo âu” (with anxious distress) với năm biểu hiện như căng thẳng, bồn chồn, khó tập trung vì lo, sợ điều tồi tệ xảy ra và sợ mất kiểm soát bản thân.¹⁰

Đặc điểm “kèm lo âu” rất phổ biến trong thực hành. Một nghiên cứu năm 2018 trên 237 người điều trị ngoại trú vì trầm cảm ghi nhận khoảng 66,2% có đặc điểm này.¹¹ Người có đặc điểm này cũng dễ được chẩn đoán thêm lo âu lan tỏa hơn. Một nghiên cứu năm 2026 trên 105 người lớn có rối loạn trầm cảm chủ yếu cho tỷ lệ khoảng 71%.¹⁰ Cả hai đều là mẫu lâm sàng nhỏ, nên con số không đại diện cho cộng đồng.

Trường hợp thứ ba là khi cả triệu chứng trầm cảm lẫn lo âu đều có, nhưng mỗi bên đều chưa đủ ngưỡng chẩn đoán. ICD-11 có hẳn một chẩn đoán cho tình huống này là rối loạn hỗn hợp trầm cảm và lo âu (mixed depressive and anxiety disorder), mã 6A73.¹² Triệu chứng phải kéo dài từ hai tuần trở lên và gây đau khổ hoặc suy giảm sinh hoạt rõ rệt. Nếu người đó vẫn giữ được nhịp sống, ICD-11 lưu ý điều đó chỉ đạt được nhờ nỗ lực thêm rất nhiều.

DSM-5 thì không đưa chẩn đoán hỗn hợp này vào hệ thống chính thức. Theo một tổng quan năm 2016, nhóm soạn thảo từng đề xuất tiêu chí mới, nhưng thử nghiệm thực địa cho thấy độ tin cậy giữa các người đánh giá chưa đủ.¹³ Đáp lại, các tác giả tổng quan này lập luận rằng chẩn đoán hỗn hợp vẫn hữu ích vì có thể giúp người có triệu chứng được hỗ trợ sớm. Đến nay, đây vẫn là điểm hai hệ phân loại đi theo hai hướng khác nhau.

Rối loạn hỗn hợp cũng không phải tình trạng “nhẹ nên bỏ qua”. ICD-11 ghi nhận nó thường gặp ở tuyến chăm sóc ban đầu, và có thể còn nhiều người hơn trong cộng đồng chưa từng đi khám.¹² Theo ICD-11, một số bằng chứng cho thấy khoảng một nửa thuyên giảm trong vòng một năm, còn người không thuyên giảm tăng nguy cơ mắc rối loạn trầm cảm hoặc lo âu đủ tiêu chuẩn chẩn đoán.¹² Vì thế, theo dõi sớm có ý nghĩa ngay cả khi triệu chứng chưa đủ ngưỡng.

Khi có cả hai, trầm cảm có ảnh hưởng nặng hơn không?

Có, các nghiên cứu lớn nhìn chung ghi nhận trầm cảm kèm lo âu đi cùng mức ảnh hưởng nặng hơn. Trong khảo sát ở 24 quốc gia, khoảng 64,4% người trầm cảm kèm lo âu báo cáo suy giảm nặng trong vai trò hằng ngày, so với 46,0% ở người trầm cảm không kèm lo âu.⁵ Tỷ lệ có ý nghĩ tự sát cũng cao hơn, khoảng 19,5% so với 8,9%. Ở nghiên cứu Hà Lan, có cả hai đi kèm triệu chứng nặng hơn và kéo dài hơn.⁶

Ngay cả khi chỉ có đặc điểm “kèm lo âu”, mức ảnh hưởng vẫn khác. Trong nghiên cứu ngoại trú năm 2018, người có đặc điểm này bị suy giảm chức năng nặng hơn, kể cả sau khi đã tính đến các rối loạn đi kèm.¹¹ Một bài năm 2026 tóm lược các nghiên cứu trước và cho biết đặc điểm này liên quan đến tỷ lệ tái phát cao hơn, giai đoạn bệnh kéo dài hơn và nguy cơ hành vi tự sát cao hơn.¹⁰ Đây là các mối liên hệ, không có nghĩa mọi người có cả hai đều sẽ diễn tiến nặng.

Nếu bạn đang có ý nghĩ về cái chết hay tự làm hại bản thân, hãy nói với người bạn tin tưởng và tìm đến bác sĩ hoặc nhân viên y tế. Khi cần hỗ trợ khẩn cấp, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và gọi công an qua số 113 nếu có nguy hiểm tức thời. Ý nghĩ tự hại có thể được hỗ trợ hiệu quả, và tìm giúp đỡ là bước an toàn đầu tiên.

Có cả hai thì việc hỗ trợ có khác không?

Điểm khác lớn nhất là chuyên gia cần đánh giá cả hai mặt, thay vì chỉ tập trung vào lý do khiến bạn đi khám. Nhóm nghiên cứu Hà Lan khuyến nghị nên đánh giá cả trầm cảm và lo âu một cách thường quy, bất kể người đó đến khám vì vấn đề nào.⁶ Khảo sát quốc tế cũng ghi nhận người trầm cảm kèm lo âu được điều trị nhiều hơn, nhưng tỷ lệ được điều trị ở các nước thu nhập thấp và trung bình vẫn thấp hơn nhiều.⁵ Việc đánh giá đủ cả hai giúp kế hoạch hỗ trợ sát với thực tế hơn.

Về hướng điều trị, nhiều lựa chọn có bằng chứng cho cả hai nhóm rối loạn. WHO nêu các liệu pháp tâm lý dựa trên nguyên lý nhận thức hành vi có nhiều bằng chứng nhất cho các rối loạn lo âu.² Với trầm cảm, liệu pháp tâm lý là lựa chọn đầu tiên, và thuốc chống trầm cảm có thể được cân nhắc thêm khi trầm cảm vừa hoặc nặng.¹⁴ Việc chọn phương pháp, cũng như dùng hay ngừng bất kỳ loại thuốc nào, cần được bàn với bác sĩ hoặc người kê đơn.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần khi tâm trạng chán nản, mất hứng thú hoặc lo lắng khó kiểm soát kéo dài nhiều ngày liền. Điều này càng đúng khi chúng ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc hay các mối quan hệ. Mốc hai tuần của giai đoạn trầm cảm và mốc vài tháng của lo âu lan tỏa chỉ là ranh giới chẩn đoán.^1,3 Bạn không cần đợi đủ các mốc ấy mới được tìm giúp đỡ. Khi đi khám, hãy kể cả những lúc lo âu lẫn những lúc buồn chán, vì cả hai đều quan trọng cho việc đánh giá.

Nếu bạn đang cân nhắc trị liệu, bài viết về trị liệu tâm lý mất bao lâu giải thích vì sao số buổi khác nhau giữa từng người. Bài về liên minh trị liệu giúp bạn hiểu vì sao sự tin cậy với người trị liệu cũng quan trọng như phương pháp. Cả hai có thể giúp bạn chuẩn bị tâm thế cho buổi gặp đầu tiên.

Bài viết chỉ nhằm cung cấp kiến thức về cách phân loại, không dùng để tự chẩn đoán trầm cảm, rối loạn lo âu hay rối loạn hỗn hợp. Các triệu chứng trong bài cũng có thể gặp ở nhiều tình trạng khác, nên cần được bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần đánh giá trực tiếp.

Tài liệu tham khảo học thuật