“Bản sắc cá nhân” (Personal Identity)

Bản sắc cá nhân là cách một người tổ chức câu trả lời cho những câu hỏi như “Tôi là ai?”, “Điều gì quan trọng với tôi?”, “Tôi muốn trở thành người như thế nào?” và “Tôi thuộc về đâu?”. Trong tâm lý học phát triển, bản sắc không được xem như một nhãn cố định hay tập hợp vài sở thích bề mặt. Nó là một quá trình hình thành, điều chỉnh và tích hợp những giá trị, vai trò, mục tiêu, trải nghiệm và câu chuyện mà một người dùng để hiểu chính mình.

Ba hướng tiếp cận kinh điển giúp giải thích quá trình này là lý thuyết phát triển tâm lý xã hội của Erik Erikson, mô hình các trạng thái bản sắc của James Marcia và khái niệm căn tính tự sự (narrative identity) của Dan McAdams. Khi đặt cạnh nhau, chúng cho thấy bản sắc không chỉ là “tìm ra con người thật”, mà còn là quá trình khám phá, cam kết và liên tục diễn giải lại đời sống theo thời gian.

Bản sắc cá nhân là gì?

Trong đời sống hằng ngày, “bản sắc” đôi khi bị hiểu đơn giản là tính cách, nghề nghiệp hoặc phong cách sống. Trong tâm lý học, khái niệm này rộng hơn.

Bản sắc liên quan đến cách một người tích hợp nhiều phần khác nhau của bản thân thành một cảm giác tương đối liên tục theo thời gian. Những phần đó có thể bao gồm giá trị, niềm tin, vai trò xã hội, định hướng nghề nghiệp, quan hệ, mục tiêu tương lai, trải nghiệm quá khứ và cách người đó muốn được nhìn nhận.

Điểm quan trọng là bản sắc không nhất thiết bất biến. Con người có thể thay đổi nghề nghiệp, quan điểm, mối quan hệ hoặc cách hiểu về chính mình mà không đồng nghĩa với việc “đánh mất bản thân”. Nhiều thay đổi là một phần bình thường của phát triển.

Erikson và xung đột giữa bản sắc với nhầm lẫn vai trò

Trong lý thuyết phát triển tâm lý xã hội của Erik Erikson, giai đoạn vị thành niên gắn với xung đột Identity vs. Role Confusion, thường được dịch là Bản sắc và nhầm lẫn vai trò.

Erikson cho rằng người trẻ phải dần tích hợp những nhận diện từ tuổi thơ, kỳ vọng của gia đình, quan hệ bạn bè, giá trị xã hội và những khả năng nghề nghiệp thành một cảm giác tương đối nhất quán về bản thân.

Điều này không có nghĩa mọi thanh thiếu niên đều phải trải qua một “cuộc khủng hoảng” dữ dội. “Identity crisis” trong truyền thống Erikson nên được hiểu rộng hơn như một giai đoạn tự vấn và tái tổ chức, chứ không phải một chẩn đoán tâm thần.

Cũng không nên giới hạn quá trình này ở tuổi thiếu niên. Những câu hỏi về bản sắc có thể xuất hiện lại khi một người đổi nghề, kết hôn, trở thành cha mẹ, di cư, trải qua mất mát hoặc bước vào một giai đoạn sống mới.

Bốn trạng thái bản sắc của James Marcia

James Marcia phát triển ý tưởng của Erikson thành một mô hình có thể nghiên cứu thực nghiệm hơn. Ông tập trung vào hai quá trình:

• Exploration, khám phá: mức độ một người chủ động cân nhắc các lựa chọn, giá trị và định hướng khác nhau
• Commitment, cam kết: mức độ một người đã lựa chọn và gắn bó với một định hướng hoặc hệ giá trị

Sự kết hợp của hai quá trình này tạo ra bốn trạng thái thường được gọi là identity achievement, moratorium, foreclosure và diffusion.

Mô hình này rất hữu ích để mô tả quá trình, nhưng không nên dùng như một bài test gắn nhãn con người. Nghiên cứu về đo lường identity status cho thấy các cách đo khác nhau không phải lúc nào cũng hội tụ hoàn toàn, và các mô hình hiện đại thường xem identity development phức tạp hơn bốn ô đơn giản.

Bốn trạng thái có phải bốn giai đoạn phải đi lần lượt không?

Không. Đây là một hiểu lầm phổ biến.

Identity Achievement không phải “cấp độ cuối” mà mọi người buộc phải đạt rồi giữ nguyên suốt đời. Một người có thể đạt được cam kết tương đối ổn định trong nghề nghiệp nhưng vẫn đang khám phá trong tình yêu, tôn giáo, lối sống hoặc giá trị chính trị.

Phân tích tổng hợp của Kroger, Martinussen và Marcia (2010) trên 124 nghiên cứu cho thấy trong các nghiên cứu dọc, trung bình khoảng 36% người tham gia có thay đổi theo hướng được xem là tiến triển, khoảng 15% thay đổi theo hướng ngược lại và khoảng 49% giữ trạng thái tương đối ổn định trong khoảng theo dõi.

Nghiên cứu cũng cho thấy một tỷ lệ đáng kể người trẻ vẫn chưa ở trạng thái identity achievement khi bước vào tuổi trưởng thành trẻ. Điều đó nhấn mạnh rằng hình thành bản sắc không phải một cuộc đua có hạn chót.

Moratorium có phải là một cuộc khủng hoảng?

Moratorium mô tả tình trạng một người đang tích cực khám phá nhưng chưa hình thành cam kết ổn định. Trạng thái này có thể đi kèm hoài nghi, căng thẳng hoặc cảm giác chưa chắc chắn, nhưng không nên tự động xem nó là bệnh lý.

Trong một số giai đoạn, việc chưa vội cam kết có thể là một phần của quá trình phát triển. Một sinh viên thử nhiều lĩnh vực trước khi chọn nghề, một người trưởng thành xem xét lại giá trị sau một biến cố lớn hoặc một người đổi hướng sống sau nhiều năm làm việc đều có thể đang ở một giai đoạn khám phá.

Ngược lại, việc liên tục thay đổi công việc hoặc cảm thấy bối rối cũng không đủ để kết luận một người đang có “khủng hoảng căn tính”. Những trải nghiệm đó còn có thể liên quan đến điều kiện lao động, tài chính, stress, trầm cảm, lo âu, sức khỏe thể chất hoặc nhiều yếu tố khác.

Foreclosure có phải là “bản sắc vay mượn”?

Foreclosure thường được diễn giải là cam kết tương đối mạnh mà không trải qua quá trình khám phá đáng kể. Ví dụ, một người có thể chọn nghề giống gia đình từ rất sớm và chưa từng cân nhắc nghiêm túc các lựa chọn khác.

Tuy nhiên, foreclosure không đồng nghĩa với việc người đó chắc chắn “sống cuộc đời của người khác”, cứng nhắc hoặc sẽ sụp đổ khi gặp biến cố. Những diễn giải như vậy đi xa hơn điều mô hình cho phép kết luận.

Một cam kết không trải qua nhiều khám phá vẫn có thể phù hợp với cá nhân và văn hóa của họ. Mặt khác, một cam kết cũng có thể được xem xét lại sau này. Vì vậy, trạng thái bản sắc nên được xem như mô tả cách lựa chọn được hình thành, không phải phán quyết về chất lượng con người.

Identity Diffusion có phải dấu hiệu bệnh lý?

Không phải lúc nào cũng vậy.

Một số nghiên cứu cho thấy identity diffusion có liên quan với mức thích nghi tâm lý kém hơn ở một số mẫu nghiên cứu. Tuy nhiên, mối quan hệ giữa phát triển bản sắc và sức khỏe tâm thần phức tạp hơn cách diễn giải “bản sắc yếu gây ra rối loạn”.

Một tổng quan hệ thống và phân tích tổng hợp năm 2021 xem xét 20 nghiên cứu dọc với 13.787 người tham gia về bản sắc, trầm cảm, lo âu và rối loạn ăn uống. Tổng hợp tường thuật gợi ý các mối quan hệ có thể diễn ra theo hai chiều, nghĩa là khó khăn sức khỏe tâm thần có thể ảnh hưởng quá trình phát triển bản sắc và ngược lại. Tuy nhiên, các phân tích tổng hợp trên tập con nghiên cứu không tìm thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê giữa một số chỉ số identity synthesis hoặc confusion với triệu chứng lo âu và trầm cảm.

Do đó, không nên giải thích hành vi tự hại, cô lập xã hội hoặc trầm cảm đơn thuần như biểu hiện của identity diffusion. Những dấu hiệu này cần được đánh giá theo chính bản thân chúng, đặc biệt nếu liên quan đến an toàn.

Căn tính tự sự (Narrative Identity) là gì?

Một hướng tiếp cận khác đến từ Dan McAdams và các nhà nghiên cứu về narrative identity. Theo cách nhìn này, con người không chỉ sở hữu các đặc điểm và vai trò, mà còn xây dựng một câu chuyện nội tâm đang tiếp tục phát triển để kết nối quá khứ, hiện tại và tương lai.

Chúng ta lựa chọn những ký ức nào là quan trọng, diễn giải chúng có ý nghĩa gì và liên hệ chúng với điều mình muốn trở thành. Vì vậy, hai người trải qua những sự kiện tương tự vẫn có thể kể hai câu chuyện rất khác nhau về bản thân.

Redemption và contamination

Nghiên cứu narrative identity thường phân tích nhiều chủ đề trong câu chuyện đời sống. Hai khái niệm nổi tiếng là:

• Redemption sequence: một trải nghiệm tiêu cực được kể theo hướng dẫn đến kết quả, ý nghĩa hoặc sự thay đổi tích cực
• Contamination sequence: một trải nghiệm ban đầu tích cực hoặc trung tính được kể như đã bị một biến cố tiêu cực làm hỏng hoặc phủ bóng

Một số nghiên cứu dọc cho thấy những chủ đề như agency, redemption và contamination có liên hệ với quỹ đạo sức khỏe tâm thần ở một số nhóm. Tuy nhiên, không nên biến kết quả này thành quy tắc rằng “câu chuyện phục hồi luôn lành mạnh” hoặc “câu chuyện ô nhiễm luôn bệnh lý”.

Nghiên cứu ở các nhóm dễ tổn thương cho thấy redemption đôi khi không liên quan với kết quả tốt hơn theo cách đơn giản. Nghiên cứu đa quốc gia cũng cho thấy cách con người kể những biến cố khó khăn thay đổi đáng kể theo bối cảnh văn hóa.

Một câu chuyện đời sống có thể giúp chúng ta tạo ý nghĩa, nhưng không có một “kịch bản đúng” mà mọi người buộc phải kể về nỗi đau của mình.

Bản sắc có thể thay đổi sau khi trưởng thành không?

Có. Phát triển bản sắc không kết thúc khi một người bước qua tuổi 18 hoặc chọn được nghề nghiệp đầu tiên.

Nghiên cứu dọc cho thấy các trạng thái identity có thể thay đổi trong tuổi vị thành niên và đầu tuổi trưởng thành. Các lý thuyết lifespan còn cho rằng những cam kết có thể được xem xét lại khi hoàn cảnh, quan hệ và mục tiêu sống thay đổi.

Điều này giúp giải thích vì sao một người có thể từng rất chắc chắn về nghề nghiệp ở tuổi 22 nhưng đến tuổi 30 lại muốn chuyển hướng. Sự thay đổi đó không tự động là thất bại hoặc mất bản sắc. Nó có thể là một lần tái đánh giá cam kết dựa trên trải nghiệm mới.

Cảm thấy mất phương hướng có phải khủng hoảng căn tính?

Không nhất thiết.

Cảm giác “tôi không biết mình muốn gì” có thể xuất hiện trong quá trình khám phá bản sắc, nhưng cũng có thể liên quan đến burnout, thất nghiệp, mất mát, áp lực gia đình, thay đổi quan hệ, trầm cảm, lo âu hoặc một giai đoạn chuyển tiếp bình thường.

Thay vì tự chẩn đoán “identity crisis”, có thể đặt những câu hỏi cụ thể hơn:

• Tôi đang không chắc chắn về lĩnh vực nào, nghề nghiệp, quan hệ, giá trị hay tương lai?
• Tôi đang chủ động khám phá hay chỉ cảm thấy tê liệt và kiệt sức?
• Những cam kết hiện tại là lựa chọn của tôi hay chủ yếu đến từ kỳ vọng bên ngoài?
• Tình trạng này ảnh hưởng đến học tập, công việc, giấc ngủ hoặc quan hệ ở mức nào?
• Tôi có đang gặp triệu chứng tâm lý cần được đánh giá riêng không?

Làm gì khi bạn chưa biết mình là ai?

Không có bài tập nào giúp một người “tìm ra bản sắc thật” trong vài phút. Nhưng có thể biến câu hỏi rất lớn “Tôi là ai?” thành những câu hỏi nhỏ hơn và có thể quan sát.

Phân biệt giá trị với kỳ vọng

Hãy thử viết ra điều bạn coi là quan trọng rồi hỏi tiếp: “Tôi chọn điều này vì nó phù hợp với mình, hay vì tôi sợ làm người khác thất vọng?”

Khám phá bằng trải nghiệm thực tế

Bản sắc không chỉ hình thành bằng suy nghĩ. Thử một công việc, một dự án, một nhóm xã hội hoặc một vai trò mới có thể cung cấp thông tin mà suy ngẫm đơn thuần không cho bạn biết.

Cho phép cam kết có thể được điều chỉnh

Cam kết không nhất thiết là lời hứa vĩnh viễn. Một lựa chọn có thể phù hợp ở thời điểm hiện tại và được xem xét lại khi có thêm thông tin.

Quan sát câu chuyện bạn đang kể về chính mình

Những câu như “Tôi luôn thất bại”, “Tôi sinh ra chỉ để làm nghề này” hoặc “Sau biến cố đó tôi không còn là tôi nữa” đều là những cách tổ chức câu chuyện. Chúng có thể chứa sự thật, nhưng cũng có thể chưa phải toàn bộ câu chuyện.

Trị liệu tâm lý có giúp xây dựng bản sắc không?

Trị liệu có thể tạo không gian để một người khám phá giá trị, vai trò, lựa chọn, quan hệ và câu chuyện về bản thân, đặc biệt khi những câu hỏi này gây đau khổ hoặc liên quan đến các khó khăn tâm lý khác.

Tuy nhiên, mục tiêu của trị liệu không phải là nhà trị liệu cung cấp một bản sắc “đúng” cho thân chủ. Một thực hành có trách nhiệm cần tôn trọng quyền tự quyết, bối cảnh văn hóa và mục tiêu của người tham gia.

Cũng không nên giả định mọi quá trình trị liệu đều phải đưa một người từ “contamination” sang “redemption”. Narrative identity có thể là một góc nhìn hữu ích, nhưng không phải mọi trường phái trị liệu đều đặt việc viết lại câu chuyện đời sống làm mục tiêu trung tâm.

Những hiểu lầm phổ biến về bản sắc cá nhân

Lời kết

Bản sắc cá nhân không phải một câu trả lời được tìm thấy một lần rồi giữ nguyên suốt đời.

Từ Erikson, Marcia đến McAdams, các lý thuyết khác nhau cùng gợi ra một điểm chung: con người liên tục kết nối trải nghiệm, lựa chọn, giá trị và mục tiêu để tạo ra cảm giác mình là ai.

Có lúc quá trình đó tạo ra sự chắc chắn. Có lúc nó tạo ra hoài nghi. Cả hai đều có thể là một phần của phát triển.

Trưởng thành không nhất thiết là tìm được một phiên bản cố định của bản thân, mà có thể là học cách khám phá, lựa chọn và điều chỉnh những cam kết của mình một cách có ý thức hơn.

Câu hỏi thường gặp về bản sắc cá nhân

Tài liệu tham khảo học thuật