Impostor phenomenon là gì? Khi người giỏi vẫn sợ bị lộ

Bạn vừa hoàn thành một dự án được khách hàng khen, nhưng trong đầu lại vang lên câu “chỉ là may mắn thôi, lần sau họ sẽ nhận ra”. Impostor phenomenon (hiện tượng kẻ giả mạo) mô tả trải nghiệm không tin mình xứng đáng với thành tích của chính mình và lo bị người khác phát hiện là “không giỏi như họ nghĩ”. Đây là khái niệm trong nghiên cứu tâm lý, không phải chẩn đoán tâm thần. Bài viết tóm tắt điều khoa học đã ghi nhận và những chỗ còn bỏ ngỏ. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Impostor phenomenon là gì?

Impostor phenomenon là trải nghiệm của người có thành tích khách quan nhưng không nội hóa được thành tích đó, luôn nghi ngờ bản thân và sợ bị phát hiện là kẻ giả mạo. Người ấy thường gán thành công cho may mắn hoặc sự giúp đỡ của người khác, còn thất bại lại bị xem là bằng chứng mình chưa đủ năng lực.¹ Trọng tâm nằm ở cảm giác chủ quan, không phải việc một người thật sự gian dối về bằng cấp hay kinh nghiệm.

Khái niệm này do hai nhà tâm lý Pauline Clance và Suzanne Imes mô tả lần đầu vào năm 1978, trong một bài báo có nhan đề nói về phụ nữ thành đạt.² Một tổng quan năm 2020 ghi nhận nhóm đầu tiên được mô tả là phụ nữ có thành tựu nghề nghiệp. Các nghiên cứu sau đó tìm thấy cảm giác này ở cả nam và nữ, trong nhiều môi trường nghề nghiệp và nhiều nhóm chủng tộc.¹ Vì vậy, mẫu gốc năm 1978 không nên được hiểu là giới hạn của hiện tượng.

Đây có phải một rối loạn tâm thần không?

Không, ít nhất theo các hệ thống phân loại được dùng phổ biến. Tổng quan năm 2020 nêu rằng impostor phenomenon không nằm trong Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần (DSM) của Hiệp hội Tâm thần Hoa Kỳ. Hiện tượng này cũng không được liệt kê là một chẩn đoán trong ICD-10 của Tổ chức Y tế Thế giới, phiên bản mà tổng quan năm 2020 xem xét.¹ Cách gọi “impostor syndrome” (hội chứng kẻ giả mạo) rất phổ biến trên mạng, nhưng chữ “hội chứng” dễ khiến người đọc nghĩ đây là một bệnh đã được xác lập.

Trong tài liệu nghiên cứu, các tác giả vẫn dùng nhiều tên gọi như impostor phenomenon, impostor syndrome hay perceived fraudulence (cảm giác mình là kẻ lừa dối).¹ Bài này dùng “impostor phenomenon” vì chữ “phenomenon” (hiện tượng) mô tả đúng hơn một trải nghiệm tâm lý có mức độ khác nhau giữa từng người. Một người có thể có cảm giác này nhẹ và thoáng qua, người khác có thể thấy nó ảnh hưởng nhiều đến công việc và tâm trạng.

Hiện tượng này phổ biến đến mức nào?

Con số phổ biến thay đổi rất lớn, và nguyên nhân chính nằm ở cách đo. Một tổng quan hệ thống đăng năm 2020 tìm trong ba cơ sở dữ liệu từ năm 1966 đến tháng 5 năm 2018 và chọn được 62 nghiên cứu với tổng cộng 14.161 người tham gia. Tỷ lệ được báo cáo dao động từ 9% đến 82%, chủ yếu tùy thang đo và ngưỡng cắt mà từng nghiên cứu chọn.¹

Ví dụ, một nghiên cứu cắt ngang ở Hàn Quốc năm 1995 trên 654 người Công giáo dùng thang Clance gồm 20 mục. Cùng một nhóm người, tỷ lệ là 39% nếu ngưỡng là 58 điểm và chỉ còn 24% nếu ngưỡng là 62 điểm.¹ Điều đó cho thấy con số “bao nhiêu phần trăm người có impostor phenomenon” phụ thuộc vào quy ước hơn là vào một ranh giới tự nhiên, nên không có một tỷ lệ chung nào đáng tin để trích dẫn.

Chính các thang đo cũng chưa hoàn hảo. Một tổng quan hệ thống năm 2019 xét 18 nghiên cứu về bốn thang đo hay dùng, gồm thang Clance, thang Harvey, thang Perceived Fraudulence và thang Leary. Nhóm tác giả ghi nhận nhiều thang không hẳn có chất lượng đo kém mà thường thiếu dữ liệu để đánh giá, đồng thời kêu gọi làm rõ khái niệm này gồm những chiều nào.³

Ai dễ gặp hơn, nam hay nữ, trẻ hay lớn tuổi?

Kết quả chưa thống nhất. Trong tổng quan năm 2020, nhiều nghiên cứu cho thấy nữ có điểm cao hơn nam, nhưng cũng có không ít nghiên cứu không thấy khác biệt giữa hai giới. Về tuổi, một số nghiên cứu ghi nhận người lớn tuổi hơn có điểm thấp hơn, còn một số khác không thấy mối liên hệ nào.¹ Nhóm tác giả tổng quan cũng nhận xét hiện tượng xuất hiện ở cả hai giới và ở nhiều độ tuổi, từ thanh thiếu niên đến người đã làm nghề lâu năm.¹

Tổng quan này còn ghi nhận tỷ lệ đặc biệt cao ở một số nhóm thiểu số về chủng tộc hoặc dân tộc, nhưng kết quả không đồng nhất giữa các nghiên cứu. Có nghiên cứu thấy người da trắng báo cáo nhiều triệu chứng hơn người Mỹ gốc Phi, và một nghiên cứu trong tổng quan lưu ý các thang đo chưa được chuẩn hóa trên nhóm không phải người da trắng.¹ Vì thế, tốt hơn cả là xem impostor phenomenon như một trải nghiệm có thể gặp ở nhiều nhóm, thay vì gắn nó với một giới hay một nhóm người cụ thể.

Impostor phenomenon thường đi cùng những điều gì?

Tổng quan năm 2020 ghi nhận cảm giác này thường xuất hiện cùng trầm cảm và lo âu. Nó cũng có liên quan đến hiệu suất công việc, mức hài lòng với công việc và kiệt sức nghề nghiệp (burnout) ở nhiều nhóm người đi làm, kể cả nhân viên y tế.¹ Một nghiên cứu trong tổng quan còn ghi nhận cảm giác này tương quan với triệu chứng cơ thể và khó khăn trong hoạt động xã hội. Các tác giả khuyến nghị đánh giá cả cảm giác impostor lẫn các tình trạng thường đi kèm, chứ không chỉ riêng nỗi nghi ngờ bản thân.

Cần đọc những liên hệ này với sự dè dặt. Các tác giả tổng quan lưu ý các nghiên cứu rất khác nhau về đối tượng, công cụ và ngưỡng cắt, và có thể có thiên lệch xuất bản. Phần lớn thiết kế chỉ quan sát một nhóm tại một thời điểm.¹ Do đó, chưa thể kết luận impostor phenomenon gây ra trầm cảm hay kiệt sức. Có thể mối quan hệ chạy theo chiều ngược lại, hoặc cả hai cùng xuất phát từ một yếu tố thứ ba như áp lực kéo dài.

Khác gì với khiêm tốn, tự ti hay thiếu kinh nghiệm?

Ba trạng thái này dễ lẫn với impostor phenomenon, nhưng chúng không giống nhau ở chỗ người trong cuộc có ghi nhận được bằng chứng thành công của mình hay không. Người khiêm tốn có thể nói “mình còn nhiều thứ phải học” mà vẫn thừa nhận mình đã làm tốt một dự án. Người mới vào nghề thấy mình chưa vững là nhận định khá sát thực tế. Còn trong impostor phenomenon, bằng chứng thành công có thật nhưng không được tính vào cách người ấy nhìn về bản thân.¹

Phần so sánh này là cách phân biệt để dễ hình dung, chưa phải một tiêu chí chẩn đoán đã được kiểm nghiệm. Ranh giới giữa các trạng thái có thể mờ, và một người có thể vừa thiếu kinh nghiệm ở một mảng vừa có impostor feelings ở mảng khác. Nếu bạn khó tự phân biệt, một người đáng tin hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần có thể giúp nhìn rõ hơn.

Người làm freelance có dễ gặp hơn không?

Hiện chưa có bằng chứng đủ để nói như vậy. Trong các nguồn mà bài này dựa vào, chưa có nghiên cứu nào so sánh trực tiếp tỷ lệ impostor phenomenon giữa người làm freelance và người làm công ăn lương. Các nghiên cứu trong tổng quan năm 2020 khảo sát nhiều nhóm như nhân viên, giảng viên, sinh viên và nhân viên y tế, chứ không tập trung vào freelancer.¹

Dù vậy, có thể hình dung vì sao một số đặc điểm của công việc tự do khiến cảm giác này dễ nảy sinh hơn. Freelancer thường phải tự định giá, tự giới thiệu năng lực với từng khách hàng và ít có chức danh hay hệ thống đánh giá chung để so với mình. Đây là suy luận của bài, chưa phải kết quả nghiên cứu, và người làm công ăn lương ở nhiều ngành cũng báo cáo cảm giác tương tự.

Có thể làm gì, và bằng chứng về cách can thiệp đến đâu?

Bằng chứng về cách giảm impostor phenomenon vẫn còn mỏng. Tổng quan năm 2020 kết luận rằng đến thời điểm đó chưa có nghiên cứu nào được công bố để đánh giá một cách điều trị cụ thể.¹ Sau đó, một thử nghiệm năm 2020 chia ngẫu nhiên 103 người học nghề trẻ tại hai công ty ở Đức, tuổi trung bình khoảng 18, vào ba nhóm: huấn luyện, đào tạo và không can thiệp.⁴

Ngay sau can thiệp và 5 tuần sau đó, nhóm được huấn luyện (coaching) theo hướng thay đổi quan niệm về năng lực có điểm impostor thấp hơn nhóm không được can thiệp. Nhóm học khóa đào tạo (training) chỉ có điểm thấp hơn ngay sau khóa học, nhưng làm bài kiểm tra kiến thức tốt hơn hai nhóm kia. Thời gian theo dõi ngắn và mẫu chỉ gồm người trẻ, nên chưa thể suy rộng.⁴

Một tổng quan phạm vi năm 2024 gom 31 nghiên cứu về các can thiệp trong môi trường làm việc, gồm hai nhóm lớn là đào tạo và tư vấn. Kết quả giữa các nghiên cứu không đồng nhất và phụ thuộc vào cách đánh giá, nên chưa thể nói phương pháp nào là tốt nhất.⁵ Nhóm tác giả cho rằng nhận diện, hiểu về các biểu hiện của hiện tượng và có sự hỗ trợ trong nhóm là những hướng đáng chú ý.⁵

Trong lúc chờ thêm bằng chứng, một vài cách làm chung có thể thử mà ít rủi ro, dù chưa được kiểm nghiệm riêng cho impostor phenomenon. Bạn có thể ghi lại các dự án đã xong cùng phản hồi cụ thể của khách hàng để có dữ liệu đối chiếu khi nghi ngờ bản thân. Bạn cũng có thể tập phân biệt “mình chưa biết điều này” với “mình không đủ tư cách”, vì thiếu một kỹ năng là thông tin để học. Chia sẻ với một người đáng tin cũng giúp bớt cảm giác chỉ riêng mình như vậy.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Bạn nên cân nhắc trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần nếu cảm giác “mình không xứng đáng” kéo dài, làm bạn khổ sở hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc và các mối quan hệ. Điều này càng đáng làm khi nó đi cùng buồn bã kéo dài, lo âu nhiều hoặc kiệt sức, vì các vấn đề đi kèm cần được đánh giá riêng. Tìm hỗ trợ không có nghĩa bạn mắc một rối loạn nào, mà chỉ là cách có thêm người cùng nhìn lại tình huống.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an). Nếu bạn muốn tìm hiểu thêm về những chủ đề liên quan, hãy đọc bài về chủ nghĩa hoàn hảo và bài về burnout trên Trần Toàn Psy.

Tài liệu tham khảo học thuật