Benign Masochism – Vì sao ta thích cảm giác khó chịu?

Benign Masochism là xu hướng con người có thể tận hưởng những trải nghiệm vốn khó chịu, đáng sợ hoặc gây phản ứng phòng vệ khi họ biết rằng mình vẫn an toàn và có thể kiểm soát tình huống. Ăn cay đến chảy nước mắt, xem phim kinh dị để được sợ, nghe nhạc buồn để xúc động, chạy đến kiệt sức hay chọn một buổi massage mạnh đều có thể trở thành ví dụ của hiện tượng này trong những điều kiện phù hợp.

Điểm quan trọng nằm ở chữ benign, nghĩa là trải nghiệm được nhận biết như không gây nguy hiểm thực sự. Cơ thể vẫn có thể phản ứng như thể có mối đe dọa, nhưng tâm trí đồng thời hiểu rằng tình huống đang nằm trong giới hạn an toàn. Chính khoảng cách giữa phản ứng khó chịu và cảm giác “mình vẫn ổn” có thể tạo nên một dạng khoái cảm nghịch lý.

Benign Masochism là gì?

Thuật ngữ Benign Masochism được nhà tâm lý học Paul Rozin sử dụng để mô tả những trường hợp con người thích một trải nghiệm mà cơ thể ban đầu xử lý như khó chịu hoặc đe dọa. Nghiên cứu của Rozin và cộng sự (2013) gọi đây là một dạng hedonic reversal, tức một trải nghiệm ban đầu mang giá trị tiêu cực nhưng sau đó lại được cảm nhận như thú vị hoặc đáng tìm kiếm.

Trong nghiên cứu kinh điển năm 2013, nhóm tác giả khảo sát 29 hoạt động vốn có tính khó chịu ban đầu. Phân tích cho thấy các trải nghiệm này có thể tập hợp thành nhiều nhóm như buồn bã, kích thích trong miệng, sợ hãi, hoạt động thể chất đến kiệt sức, đau, vị rượu mạnh, vị đắng và ghê sợ (Rozin et al., 2013).

Điều đáng chú ý là người tham gia không nhất thiết thích vì phần khó chịu biến mất. Trong một số trường hợp, chính phản ứng khó chịu vẫn tồn tại, nhưng nó được đặt trong một bối cảnh đủ an toàn để trở thành thú vị.

Cơ thể có thể nói “đây là nguy hiểm”, trong khi tâm trí lại biết “mình vẫn đang an toàn”.

Vì sao cảm giác khó chịu lại có thể trở thành thú vị?

Benign Masochism không có một cơ chế duy nhất đã được chứng minh. Tuy nhiên, nhiều nghiên cứu và mô hình lý thuyết hội tụ quanh một số quá trình quan trọng.

An toàn làm thay đổi ý nghĩa của phản ứng cơ thể

Rozin và cộng sự cho rằng con người có thể tận hưởng phản ứng tiêu cực của cơ thể khi họ nhận ra rằng phản ứng đó không phản ánh một mối nguy hiểm thực sự. Cảm giác bỏng rát từ ớt, tim đập nhanh khi xem phim kinh dị hay cảm giác rơi trên tàu lượn vẫn có thể rất mạnh, nhưng người trải nghiệm biết rằng mình đang ở trong một tình huống có giới hạn.

Một tổng quan năm 2026 của Adams, Xu và Adams nhấn mạnh rằng sự hấp dẫn của những trải nghiệm tiêu cực thường xuất hiện khi mối đe dọa được cân bằng bởi cảm giác an toàn hoặc kiểm soát. Khi mức đe dọa tăng nhưng cảm giác an toàn vẫn được duy trì, trải nghiệm có thể trở nên kích thích thay vì chỉ gây né tránh.

Khoảng cách tâm lý tạo ra “mình đang trải nghiệm” thay vì “mình đang gặp nguy hiểm”

Một người xem phim kinh dị có thể sợ, nhưng đồng thời biết rằng mình đang ngồi trên ghế sofa. Người ăn cay có thể thấy bỏng rát, nhưng biết rằng đó là phản ứng với capsaicin chứ không phải miệng đang thật sự cháy.

Khoảng cách này giúp trải nghiệm khó chịu được quan sát từ một vị trí khác. Cảm giác vẫn thật, nhưng ý nghĩa của nó đã thay đổi.

Cảm xúc tích cực và tiêu cực có thể cùng tồn tại

Con người không phải lúc nào cũng trải nghiệm cảm xúc theo kiểu chỉ có “tốt” hoặc “xấu”. Một bộ phim buồn có thể khiến chúng ta đau lòng nhưng vẫn thấy đẹp. Một trò chơi cảm giác mạnh có thể khiến ta sợ nhưng vẫn muốn chơi lần nữa.

Rozin và cộng sự (2013) xem sự đồng hiện của cảm xúc tích cực và tiêu cực là một phần quan trọng của hedonic reversal. Điều này giải thích vì sao một trải nghiệm có thể vừa khó chịu vừa đáng giá.

Cảm giác làm chủ có thể tạo thêm phần thưởng

Benign Masochism cũng có thể liên quan đến cảm giác mastery, tức cảm giác mình đã đi qua một trạng thái mạnh mà vẫn kiểm soát được bản thân. Người chơi tàu lượn có thể thích khoảnh khắc nhận ra “mình vừa chịu được điều đó”. Người ăn cay có thể thích cảm giác tiến gần giới hạn nhưng vẫn chưa vượt quá mức chịu đựng.

Trong nghiên cứu năm 2013, mức trải nghiệm được ưa thích ở nhiều người thường nằm ngay dưới ngưỡng mà họ cảm thấy không thể chịu thêm. Điều này gợi ý rằng sự thú vị không nhất thiết nằm ở việc tối đa hóa khó chịu, mà ở việc tìm được mức cường độ vừa đủ để tạo thử thách nhưng vẫn trong vùng kiểm soát.

Những trải nghiệm nào có thể là Benign Masochism?

Những ví dụ này không có nghĩa bất kỳ trải nghiệm nào trong bảng cũng luôn là Benign Masochism. Cùng một kích thích có thể thú vị với người này nhưng quá sức với người khác.

Vì sao ăn cay là ví dụ kinh điển của Benign Masochism?

Nghiên cứu về Benign Masochism bắt nguồn phần lớn từ câu hỏi vì sao con người lại học cách yêu thích ớt, một kích thích vốn tạo cảm giác nóng rát. Capsaicin kích hoạt các hệ cảm giác liên quan đến nhiệt và kích thích, khiến cơ thể phản ứng như thể đang tiếp xúc với một nguồn nóng.

Nhưng người ăn đồng thời biết rằng mình đang ăn một món ăn, không phải đang bị bỏng theo nghĩa thông thường. Đây là ví dụ rõ về khoảng cách giữa phản ứng của cơ thể và đánh giá nhận thức về mức độ an toàn.

Nếu bạn muốn đi sâu vào riêng hiện tượng này, có thể xem bài Vì sao chúng ta thích ăn cay dù cảm thấy nóng rát?.

Vì sao chúng ta có thể thích bị dọa trong phim kinh dị?

Phim kinh dị tạo ra một nghịch lý tương tự. Âm thanh, hình ảnh và tình tiết có thể kích hoạt phản ứng sợ hãi, nhưng người xem vẫn biết rằng mình không thật sự bị truy đuổi.

Điều này cho phép cảm giác sợ được trải nghiệm như một dạng kích thích. Một người có thể cảm thấy tim đập nhanh, căng cơ và hồi hộp, nhưng vẫn tiếp tục xem vì phản ứng đó đang xảy ra trong một bối cảnh có thể dừng hoặc rời khỏi.

Nghiên cứu về phim kinh dị cũng cho thấy mức độ kích thích tối ưu khác nhau đáng kể giữa các cá nhân. Một mức sợ vừa phải có thể thú vị với người này nhưng quá mạnh với người khác.

Tại sao chúng ta nghe nhạc buồn dù không muốn buồn ngoài đời?

Benign Masochism không chỉ liên quan đến đau hoặc sợ hãi. Rozin và cộng sự (2013) nhận thấy các trải nghiệm buồn trong âm nhạc, phim, tiểu thuyết và nghệ thuật cũng hình thành một nhóm tương đối nhất quán.

Điều này giúp giải thích một nghịch lý quen thuộc. Chúng ta thường tránh đau buồn trong đời thực, nhưng vẫn chủ động nghe một bản nhạc khiến mình rơi nước mắt.

Trong nghệ thuật, cảm xúc buồn được đặt trong một bối cảnh có khoảng cách. Người nghe có thể tiếp xúc với cảm xúc mạnh mà không cần trực tiếp chịu hậu quả của sự kiện gây ra cảm xúc đó. Vì vậy, nỗi buồn có thể đồng thời mang tính đau đớn và thẩm mỹ.

Có phải ai cũng thích những trải nghiệm kiểu Benign Masochism?

Không. Khác biệt cá nhân là một phần quan trọng của hiện tượng.

Nghiên cứu năm 2023 của Dyduch-Hazar và Mitschke cho thấy những người có mức Benign Masochism cao hơn có xu hướng lựa chọn nhiều hơn các trải nghiệm mang cường độ kích thích cao và cảm xúc tiêu cực. Sau khi tiếp xúc với những kích thích khó chịu, nhóm có mức Benign Masochism cao cũng báo cáo cảm xúc tích cực nhiều hơn nhóm thấp.

Đáng chú ý, nghiên cứu thứ hai của nhóm tác giả vẫn ghi nhận mô hình này sau khi xem xét sensation seeking. Điều đó gợi ý rằng Benign Masochism có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất với xu hướng thích tìm kiếm kích thích mạnh.

Vì vậy, việc một người thích phim kinh dị, đồ cay hoặc tàu lượn không đủ để suy ra tính cách của họ một cách chắc chắn.

Benign Masochism có giống sensation seeking không?

Hai khái niệm có thể liên quan nhưng không phải một.

Sensation seeking thường mô tả xu hướng tìm kiếm những trải nghiệm mới, đa dạng hoặc kích thích mạnh. Benign Masochism cụ thể hơn ở chỗ trải nghiệm được tìm kiếm chứa một yếu tố vốn khó chịu, đáng sợ hoặc mang giá trị tiêu cực, nhưng lại trở nên thú vị trong một bối cảnh an toàn.

Một người có thể tìm kiếm cảm giác mạnh mà không đặc biệt thích những trải nghiệm khó chịu. Ngược lại, một người có thể thích nhạc buồn hoặc đồ cay nhưng không phải người thường xuyên tìm kiếm rủi ro.

Benign Masochism có phải là tự làm hại bản thân không?

Không. Đây là một khác biệt rất quan trọng.

Benign Masochism mô tả những trải nghiệm được tìm kiếm trong bối cảnh người tham gia nhận thức rằng chúng không gây nguy hiểm đáng kể và vẫn có thể kiểm soát hoặc dừng lại. Khái niệm này không được dùng để giải thích hành vi tự gây thương tích, hành vi nguy hiểm ngoài kiểm soát hoặc các tình huống có nguy cơ gây tổn thương nghiêm trọng.

Nếu một hành vi gây tổn thương cơ thể, mất kiểm soát, đe dọa an toàn hoặc được sử dụng như cách đối phó với đau khổ tâm lý, thì việc gọi nó là “Benign Masochism” có thể làm nhẹ đi mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

Benign Masochism có giống masochism trong tình dục không?

Không. Mặc dù cùng có từ masochism, Benign Masochism trong nghiên cứu của Rozin được dùng theo nghĩa rộng và chủ yếu mô tả những sở thích đời thường, không mang tính tình dục.

Các ví dụ như ăn cay, xem phim kinh dị, nghe nhạc buồn hoặc chạy đường dài không nên bị suy diễn thành dấu hiệu của sở thích tình dục hoặc bệnh lý tâm thần.

Benign Masochism cũng không phải một chẩn đoán trong các hệ thống phân loại tâm thần.

Khi nào một trải nghiệm không còn “benign”?

Chữ benign là phần quan trọng nhất của khái niệm. Khi cảm giác an toàn và kiểm soát biến mất, trải nghiệm có thể không còn thuộc vùng mà Benign Masochism mô tả.

“Càng đau càng tốt” không phải nguyên tắc của Benign Masochism. Ngược lại, mô hình của Rozin nhấn mạnh rằng trải nghiệm được yêu thích thường nằm gần nhưng vẫn dưới giới hạn không thể chịu đựng.

Benign Masochism có thể phục vụ chức năng tâm lý nào?

Một hướng nghiên cứu mới xem Benign Masochism không chỉ như một sở thích kỳ lạ, mà còn như một cách con người chủ động điều chỉnh trải nghiệm cảm xúc.

Dyduch-Hazar và Mitschke (2023) cho rằng việc chủ động lựa chọn những trạng thái có cường độ cao và cảm xúc tiêu cực có thể có chức năng tự điều chỉnh ở một số người.

Tổng quan năm 2026 của Adams và cộng sự còn đề xuất rằng tiếp xúc với mối đe dọa trong điều kiện an toàn có thể giúp con người học hỏi khi “cái giá” của trải nghiệm còn thấp. Đây là một giả thuyết chức năng đáng chú ý, nhưng không nên hiểu rằng mọi trải nghiệm tiêu cực đều có lợi hoặc rằng con người cần cố tạo đau khổ để “rèn luyện tâm lý”.

Trải nghiệm khó chịu có thể tạo kết nối xã hội

Nghiên cứu thực địa của Ferris và cộng sự tại các sự kiện tập thể có tính khó chịu cho thấy mức khoái cảm mà người tham gia trải nghiệm trong bối cảnh này có liên quan đến mức độ họ đồng nhất với nhóm sau sự kiện. Nghiên cứu gợi ý rằng Benign Masochism có thể không chỉ là hiện tượng cá nhân, mà trong một số bối cảnh còn liên quan đến trải nghiệm xã hội được chia sẻ.

Tuy nhiên, đây là bằng chứng trong một loại sự kiện cụ thể và không nên khái quát rằng mọi trải nghiệm đau hoặc khó chịu cùng người khác đều làm con người gắn kết hơn.

Benign Masochism nói gì về cách con người trải nghiệm cảm xúc?

Hiện tượng này cho thấy việc chia cảm xúc thành hai nhóm “dễ chịu” và “khó chịu” đôi khi quá đơn giản.

Một cảm xúc có thể mang giá trị âm về mặt cảm giác nhưng vẫn được tìm kiếm vì ý nghĩa, tính thẩm mỹ, sự kích thích hoặc cảm giác làm chủ đi kèm.

Người nghe nhạc buồn không nhất thiết muốn cuộc đời mình buồn hơn. Người xem phim kinh dị không nhất thiết muốn gặp nguy hiểm thật. Người thích đồ cay cũng không nhất thiết muốn bị đau.

Thứ họ tìm kiếm có thể là một phiên bản được kiểm soát của trải nghiệm tiêu cực, đủ thật để tạo cảm giác mạnh nhưng đủ an toàn để tâm trí chuyển nó thành một trải nghiệm có giá trị.

Lời kết

Benign Masochism giải thích một nghịch lý rất con người: chúng ta không chỉ tìm kiếm sự dễ chịu. Đôi khi chúng ta còn chủ động bước tới gần sợ hãi, nóng rát, buồn bã hoặc mệt mỏi, miễn là chúng ta biết mình vẫn đang ở trong vùng an toàn.

Điểm hấp dẫn không nhất thiết nằm ở đau khổ. Nó có thể nằm ở sự kết hợp giữa cường độ, an toàn, kiểm soát và cảm giác làm chủ.

Chúng ta có thể thích cảm giác khó chịu không phải vì nó ngừng khó chịu, mà vì chúng ta biết mình có thể trải nghiệm nó mà vẫn an toàn.

Câu hỏi thường gặp về Benign Masochism

Tài liệu tham khảo học thuật