Nhận thức & Hành vi

Làm sao để con tự giác học? Động lực nội tại và ngoại sinh

Động lực nội tại và ngoại sinh theo thuyết tự quyết, tranh luận về phần thưởng, cách khen và hỗ trợ tự chủ để con tự giác học, kèm giới hạn của bằng chứng.

Một bạn nhỏ đang cúi viết bài, chữ Làm sao để con tự giác học?, Thưởng, phạt hay khơi hứng thú từ bên trong?

Cứ đến giờ học là con phải nhắc, phải hứa thưởng, đôi khi phải nổi nóng mới chịu ngồi vào bàn. Nhiều bố mẹ và thầy cô từng hỏi có cách nào để trẻ tự giác học mà không cần roi vọt hay quà không. Theo thuyết tự quyết, bằng chứng hiện có nghiêng về việc nuôi dưỡng 3 nhu cầu của trẻ gồm tự chủ, năng lực và gắn kết, thay vì chỉ thêm hay bớt phần thưởng. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Động lực nội tại và động lực ngoại sinh là gì?

Động lực nội tại (intrinsic motivation) là động lực làm một việc vì niềm vui hay sự quan tâm dành cho chính hoạt động đó, chứ không vì lợi ích bên ngoài. Động lực ngoại sinh (extrinsic motivation) đến từ một yếu tố bên ngoài, nhất là mong đợi phần thưởng hoặc sợ bị phạt.1,2 Ví dụ giả định, một bạn nhỏ đọc truyện vì thích câu chuyện là nội tại, còn đọc để được xem hoạt hình là ngoại sinh.

Hai loại động lực này không loại trừ nhau, vì cùng một việc có thể vừa thú vị vừa được thưởng. Điều khiến các nhà nghiên cứu quan tâm là con nhìn lý do làm việc của mình như thế nào. Ví dụ giả định, hai bạn cùng làm bài tập mỗi tối nhưng một bạn thấy bài hay, còn bạn kia chỉ muốn khỏi bị mắng, nên trải nghiệm bên trong của hai bạn rất khác nhau.

Vì sao có lúc con tự học, có lúc phải nhắc mãi?

Thuyết tự quyết (self-determination theory, SDT) là khung lý thuyết về động lực do Deci và Ryan phát triển. Theo thuyết này, con người có xu hướng chủ động và phát triển lành mạnh khi môi trường nuôi dưỡng 3 nhu cầu tâm lý cơ bản gồm tự chủ (autonomy), năng lực (competence) và gắn kết (relatedness). Khi các nhu cầu này được đáp ứng, động lực và sức khỏe tinh thần được cho là tốt hơn, còn khi bị cản trở thì ngược lại.3

SDT không xem động lực là có hoặc không, mà là một dải liên tục theo mức độ tự chủ. Đầu tự chủ nhất là động lực nội tại, tiếp đến là các dạng ngoại sinh có mức tự chủ giảm dần, và bảng dưới liệt kê các dạng thường được đo cùng ví dụ giả định. Đồng nhất và nội tại cùng được gọi là động lực tự chủ, còn nội nhập và điều tiết bên ngoài được gọi là động lực bị kiểm soát.4 Vì vậy, ngoại sinh không mặc nhiên là xấu, miễn là con thấy việc đó có giá trị với mình.

Dạng động lựcTrẻ làm vìVí dụ giả định
Nội tại (intrinsic)Thấy việc đó thú vị, tò mòCon mê giải đố nên tự làm thêm bài toán
Đồng nhất (identified)Thấy việc đó quan trọng với mục tiêu của mìnhCon luyện tiếng Anh vì muốn đọc truyện gốc
Nội nhập (introjected)Tránh xấu hổ, tội lỗi hoặc để khẳng định mìnhCon học vì sợ bị coi là kém hơn bạn
Điều tiết bên ngoài (external)Được thưởng hoặc tránh bị phạtCon học để được quà hoặc khỏi bị mắng

Con học vì thích hay vì sợ bị mắng thì có khác gì nhau?

Động lực nội tại đi cùng thành công học tập và sức khỏe tinh thần tốt hơn, theo một nghiên cứu gộp kết quả của 344 nhóm người tham gia với tổng cộng 223.209 người.5 Phân tích này so sánh các dạng động lực của học sinh với 26 kết quả, gồm thành tích, sức khỏe tinh thần, mục tiêu học tập và sự bền bỉ. Còn động lực đồng nhất, tức làm vì thấy việc đó quan trọng với mục tiêu của bản thân, đặc biệt gắn với sự bền bỉ. Động lực nội nhập cũng liên quan đến sự bền bỉ, nhưng đi kèm các dấu hiệu sức khỏe tinh thần kém hơn.

Ngược lại, động lực điều tiết bên ngoài, tức làm vì thưởng hoặc để tránh phạt, không liên quan đến thành tích hay sự bền bỉ, nhưng liên quan đến sức khỏe tinh thần kém hơn. Riêng mất động lực (amotivation) đi cùng các kết quả xấu.5 Các kết quả này chỉ phản ánh mối liên hệ, chưa phải bằng chứng nhân quả. Trẻ vốn học tốt cũng có thể dễ thấy hứng thú hơn, nên đây là câu hỏi “con gà hay quả trứng”, vì dữ liệu chưa cho biết động lực dẫn đến kết quả tốt hay ngược lại.

Bốn dạng động lực và kết quả đi kèm theo một phân tích gộp: nội tại, đồng nhất, nội nhập, điều tiết bên ngoài, đây là mối liên hệ chưa phải nhân quả

Hứa thưởng quà khi con học xong có làm con mất hứng thú không?

Hiệu ứng quá biện minh (overjustification effect) là hiện tượng phần thưởng bên ngoài làm yếu động lực nội tại vốn mạnh, khiến người ta hứng thú với hoạt động ấy ít đi.6 Ví dụ giả định, một bạn nhỏ vốn thích vẽ rồi được bố mẹ hứa thưởng một món đồ chơi cho mỗi bức tranh có thể về sau chỉ vẽ khi có thưởng. Đây là hiện tượng có thể xảy ra trong một số điều kiện, chứ không phải quy luật cho mọi phần thưởng.

Một phân tích gộp (tổng hợp kết quả của nhiều nghiên cứu) năm 1999 trên 128 nghiên cứu ủng hộ lo ngại này.7 Trong các thí nghiệm này, khi được tự do làm điều mình muốn, người đã được thưởng ít tự quay lại với hoạt động đó hơn người không được thưởng. Đây là cách đo động lực nội tại thường dùng. Mức chênh giữa 2 nhóm từ nhỏ đến gần mức vừa (d khoảng −0,28 đến −0,40).7 Con số thay đổi tùy phần thưởng được trao vì tham gia, vì hoàn thành hay vì đạt một mức làm bài nhất định.7 Còn khi người tham gia tự đánh giá mình hứng thú đến đâu, mức giảm nhỏ hơn (d = −0,15 và −0,17 với hai dạng thưởng đầu).7

Cũng trong phân tích đó, phần thưởng vật chất có xu hướng gây hại nhiều hơn ở trẻ em so với sinh viên đại học.7 Ngược lại, phản hồi tích cực bằng lời làm tăng cả việc tự chọn làm lại lẫn mức hứng thú người tham gia tự đánh giá, với mức tăng nhỏ đến vừa (d = 0,33 và 0,31).7 Điều này gợi ý rằng không phải sự ghi nhận nào cũng như nhau, và cách phản hồi quan trọng không kém việc có phản hồi hay không.

Kết luận trên không được mọi nhà nghiên cứu chấp nhận. Đến năm 2001, một nhóm tác giả khác phân tích lại và cho rằng nhìn chung phần thưởng không gây hại cho động lực.8 Nhóm này phát hiện phần thưởng cho việc ít thú vị còn làm tăng việc tự chọn làm lại. Tác động tiêu cực chủ yếu xuất hiện với việc vốn thú vị, khi phần thưởng là vật chất, được hứa trước và ít gắn với mức làm tốt.

Ở phía bên kia, một bình luận năm 1999 lập luận rằng phân tích gộp 128 nghiên cứu phản ánh đúng các nghiên cứu hiện có hơn phân tích gộp năm 1994, vốn kết luận phần thưởng ít gây hại.9 Dù vậy, cả hai phía đều ghi nhận tác động tiêu cực trong một số điều kiện. Điểm bất đồng chính là mức độ phổ biến của tác động đó.

Hai phía tranh luận về phần thưởng vật chất: phân tích gộp 128 nghiên cứu năm 1999 và phân tích lại năm 2001, cả hai đều ghi nhận tác động tiêu cực trong một số điều kiện

Một tổng hợp khác gộp kết quả của 183 nhóm người tham gia, tổng cộng hơn 212.000 người ở trường học, nơi làm việc và trong hoạt động thể chất.10 Kết quả cho thấy cả động lực nội tại lẫn khuyến khích bên ngoài đều đi cùng thành tích tốt hơn.10 Mối liên hệ giữa động lực nội tại và thành tích ở mức vừa đến mạnh, dù có hay không có khuyến khích bên ngoài.10 Cụ thể, động lực nội tại gắn nhiều hơn với chất lượng công việc, còn khuyến khích gắn nhiều hơn với số lượng.10 Tuy vậy, khi khuyến khích gắn trực tiếp với kết quả, động lực nội tại ít quan trọng hơn với thành tích.10

Gộp lại, có thể nói một cách thận trọng rằng phần thưởng không tự động phá hỏng động lực. Rủi ro có vẻ cao hơn khi phần thưởng là vật chất, được hứa trước và gắn với việc con vốn đã thích làm. Mặt khác, các thí nghiệm này chủ yếu đo việc người tham gia có tự quay lại hoạt động không và họ tự đánh giá mình hứng thú đến đâu, trong điều kiện phòng thí nghiệm. Vì vậy, vẫn chưa có câu trả lời rõ cho câu hỏi: nếu thưởng kéo dài trong gia đình, hứng thú của con sẽ ra sao? Nhận xét bằng lời, nói rõ con đã làm được gì, là lựa chọn ít rủi ro hơn.

Nên khen thế nào để con muốn học thêm?

Lời khen là phản hồi từ bên ngoài, và tác động của nó phụ thuộc vào cách khen. Một tổng quan năm 2002 cho rằng lời khen có thể làm giảm, làm tăng hoặc không đổi hứng thú của trẻ tùy một số điều kiện.11 Tác động còn thay đổi theo tuổi, giới tính và văn hóa của người nhận.

Theo tổng quan này, lời khen có lợi hơn khi trẻ cảm nhận nó chân thành và gắn thành công với những yếu tố trẻ kiểm soát được. Lời khen cũng hiệu quả hơn khi hỗ trợ tự chủ, nâng cảm nhận năng lực mà không dựa nhiều vào so sánh với bạn, và đặt ra kỳ vọng vừa sức.11 Nói cách khác, cùng một câu khen có thể giúp ích hay phản tác dụng tùy cách trẻ hiểu nó. Ví dụ giả định, một câu “con làm tốt lắm” nói qua loa khi mắt vẫn dán vào điện thoại có thể bị trẻ cảm nhận là thiếu chân thành.

Trong 6 nghiên cứu năm 1998, học sinh lớp năm được khen thông minh quan tâm đến việc tỏ ra giỏi hơn là học điều mới, so với nhóm được khen nỗ lực.12 Sau thất bại, nhóm được khen thông minh kiên trì ít hơn, thích nhiệm vụ ít hơn và làm bài kém hơn nhóm được khen nỗ lực. Ngoài phòng thí nghiệm, một nghiên cứu năm 2013 theo dõi 53 trẻ.13 Nghiên cứu này phát hiện việc cha mẹ khen nỗ lực khi trẻ 14 đến 38 tháng tuổi dự báo niềm tin rằng năng lực có thể rèn luyện ở tuổi 7 đến 8.13

Nghiên cứu năm 2013 nói trên có mẫu nhỏ và mang tính quan sát, nên chưa đủ để kết luận về nhân quả. Việc cha mẹ khen đặc điểm vốn có của trẻ cũng không liên quan đến niềm tin cố định về năng lực ở tuổi sau.13 Trong thực tế, khen điều con đã làm như chiến lược, sự kiên trì hay một tiến bộ cụ thể thường hợp hơn khen con thông minh hay giỏi. Lời khen nên chân thành và gắn với kỳ vọng vừa sức.11

Bốn điều kiện khiến lời khen có lợi hơn: chân thành, gắn thành công với yếu tố trẻ kiểm soát được, hỗ trợ tự chủ, kỳ vọng vừa sức, thường nên khen điều con đã làm

Mình có thể làm gì để con tự giác hơn mà không phải ép?

Hỗ trợ tự chủ (autonomy support) là cách người lớn đồng hành để trẻ cảm thấy mình làm việc vì lựa chọn và giá trị của chính mình. Theo mô tả trong một phân tích gộp năm 2022, người lớn hỗ trợ tự chủ thường làm ba việc.4 Họ thấu cảm với góc nhìn và cảm xúc của trẻ, giải thích lý do cho các quy tắc và yêu cầu, và tạo cơ hội để trẻ tham gia những quyết định có ý nghĩa với mình. Vì vẫn có quy tắc và yêu cầu, đây không phải là buông thả.

Ba việc người lớn hỗ trợ tự chủ thường làm: thấu cảm, giải thích lý do, tạo cơ hội tham gia quyết định, vẫn có quy tắc, không phải buông thả

Phân tích gộp này gồm 144 nghiên cứu với hơn 79.000 học sinh và sinh viên. Các tác giả ghi nhận hỗ trợ tự chủ từ giáo viên đi cùng động lực của học sinh rõ hơn hỗ trợ từ cha mẹ. Trong 3 nhu cầu, cảm nhận “mình làm được” (năng lực) đi cùng động lực tự chủ rõ nhất, tiếp đến là tự chủ rồi gắn kết.4

Các kết quả trên chủ yếu là tương quan nên chưa biết cái nào ảnh hưởng đến cái nào, vì trẻ hứng thú cũng có thể khiến người lớn dễ hỗ trợ hơn. Dữ liệu đến từ học sinh và sinh viên, chưa phải trẻ nhỏ.4 Vì vậy, bạn nên áp dụng thận trọng. Phân tích gộp này vẫn chưa trả lời được một câu hỏi: kết quả có đúng với trẻ nhỏ không?

Về lựa chọn, một phân tích gộp 41 nghiên cứu trên cả trẻ em và người lớn phát hiện việc được lựa chọn làm tăng động lực nội tại, nỗ lực, thành tích và cảm nhận năng lực. Hiệu ứng này mạnh hơn ở trẻ em so với người lớn, và mạnh hơn khi không có phần thưởng đi kèm.14 Đây là lý do nhiều gợi ý thực hành bên dưới xoay quanh việc cho con lựa chọn thật.

Từ các mô tả trên, bạn có thể thử một số cách làm sau. Đây là hướng hợp lý để thử và quan sát phản ứng của con, chưa phải quy trình đã được kiểm chứng riêng cho gia đình Việt Nam. Bạn không cần áp dụng tất cả cùng lúc.

  • Giải thích lý do. Nói rõ vì sao việc này quan trọng thay vì chỉ ra lệnh, nhất là với quy tắc không thương lượng được.
  • Cho lựa chọn thật. Để con tự chọn thứ tự làm bài, chỗ ngồi học hay cách ôn, tức những điều con thật sự quyết định được.
  • Thừa nhận cảm xúc. Nói “con chán việc này, mình hiểu” trước khi bàn cách làm, vì thấu cảm là một phần của hỗ trợ tự chủ.
  • Chỉ ra tiến bộ cụ thể. Cho con thấy điều con làm được hơn tuần trước, vì năng lực là yếu tố dự báo mạnh trong dữ liệu.
  • Dùng phần thưởng có chọn lọc. Nếu thưởng, ưu tiên phản hồi bằng lời và tránh hứa quà trước cho việc con vốn đã thích.

Các nghiên cứu trên chủ yếu không dành riêng cho trẻ em Việt Nam, và trong các nguồn bài này tham khảo chưa có phân tích gộp riêng cho nhóm này. Trong một khảo sát năm 2003, nhóm tác giả hỏi 559 người ở Hàn Quốc, Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Mỹ.15 Các tác giả ghi nhận người càng làm việc vì chính mình muốn thì sức khỏe tinh thần càng tốt, ở cả bốn nhóm.

Tuy nhiên, một nghiên cứu theo dõi 220 người trưởng thành trẻ ở Hàn Quốc lại ghi nhận kết quả đi theo hướng khác. Cụ thể, ở người có mức cầu toàn do áp lực xã hội cao, hỗ trợ tự chủ của cha mẹ đi cùng mức căng thẳng tăng nhiều hơn.16 Đây là một nghiên cứu đơn lẻ với mẫu nhỏ, nên chỉ đủ để nhắc rằng hiệu quả của cách nuôi dạy có thể phụ thuộc vào bối cảnh và đặc điểm của từng trẻ.

Đánh đòn có làm con tự giác hơn không?

Các nguồn bài này tham khảo đều không ủng hộ việc dùng đòn roi để nuôi dưỡng sự tự giác. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) nhận định rằng trừng phạt thể xác gây hại cho sức khỏe thể chất và tinh thần của trẻ. Theo tổ chức này, trừng phạt thể xác còn làm tăng vấn đề hành vi theo thời gian và không mang lại kết quả tích cực nào.17 WHO cũng lưu ý rằng ngay cả hình thức nhẹ vẫn mang nguy cơ leo thang thành mức nặng hơn.

Kết quả nghiên cứu cũng cùng hướng với nhận định đó. Một nghiên cứu năm 2016 gộp 111 kết quả độc lập về việc đánh đòn, từ 160.927 trẻ.18 Trong 17 kết quả trung bình được tính, 13 kết quả cho thấy mối liên hệ rõ, khó giải thích bằng ngẫu nhiên (có ý nghĩa thống kê).18 Theo tóm tắt của nhóm tác giả, tất cả đều cho thấy đánh đòn có liên quan với nguy cơ cao hơn của các kết quả bất lợi ở trẻ. Mức liên hệ cũng không khác đáng kể giữa đánh đòn và bạo hành thể chất, hay theo đặc điểm thiết kế nghiên cứu.

Trong một tổng quan năm 2018, nhóm tác giả khuyến nghị cha mẹ tránh trừng phạt thể xác.19 Nhóm này cũng lưu ý rằng mối liên hệ ấy nhất quán qua nhiều bối cảnh văn hóa, gia đình và khu dân cư. Phần lớn nghiên cứu về chủ đề này là quan sát chứ không thực nghiệm. Vì thế, các tác giả xem xét riêng khả năng rút ra kết luận nhân quả. Tổng quan này cũng nhận được bình luận phản biện trong cùng tạp chí.

Ở môi trường học đường, động lực chỉ để tránh phạt hay để được thưởng cũng không đi cùng thành tích hay sự bền bỉ, và đi cùng sức khỏe tinh thần kém hơn.5 Từ chối đòn roi không có nghĩa là bỏ giới hạn, vì giới hạn kèm lời giải thích vẫn nằm trong cách hỗ trợ tự chủ ở trên. WHO xếp hỗ trợ cha mẹ và người chăm sóc vào các hướng phòng ngừa trừng phạt thể xác.17

Nếu bạn thấy mình hay mất kiểm soát khi giận con, đó là tín hiệu nên tìm hỗ trợ chứ không phải điều đáng xấu hổ. Bác sĩ, tư vấn học đường hoặc chuyên gia tâm lý có thể giúp bạn tìm những cách khác.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Việc con lười hay mất hứng học thường có nhiều nguyên nhân bình thường như quá tải, chán một môn hoặc đang mệt. Tuy nhiên, nếu con mất hứng thú với hầu hết mọi thứ trong nhiều tuần, hãy chú ý thêm các dấu hiệu đi kèm. Đó có thể là buồn bã, dễ cáu, thay đổi giấc ngủ hay ăn uống, hoặc né tránh đến trường. Khi đó, hãy trao đổi với bác sĩ, tư vấn học đường hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Một số khó khăn như khó chú ý, khó khăn trong học tập hay lo âu có thể trông giống thiếu động lực. Chỉ đánh giá chuyên môn mới phân biệt được chúng, nên bạn không cần tự chẩn đoán cho con. Bạn chỉ cần mô tả điều mình quan sát, kéo dài bao lâu và xuất hiện ở đâu. Nếu muốn hình dung quá trình làm việc với chuyên gia, bài về trị liệu tâm lý thường kéo dài bao lâu giải thích vì sao không có con số chung cho mọi người.

Nếu một trẻ đang bị bạo hành, có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc cảm thấy không an toàn, hãy ở bên trẻ. Hãy nói với người lớn đáng tin và đưa trẻ đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an).

Tài liệu tham khảo học thuật

1. American Psychological Association. (n.d.). Extrinsic motivation. Xem nguồn

2. American Psychological Association. (n.d.). Intrinsic motivation. Xem nguồn

3. Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-determination theory and the facilitation of intrinsic motivation, social development, and well-being. Xem nguồn

4. Bureau, J. S., et al. (2022). Pathways to student motivation: A meta-analysis of antecedents of autonomous and controlled motivations. Xem nguồn

5. Howard, J. L., et al. (2021). Student motivation and associated outcomes: A meta-analysis from self-determination theory. Xem nguồn

6. American Psychological Association. (n.d.). Overjustification effect. Xem nguồn

7. Deci, E. L., et al. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Xem nguồn

8. Cameron, J., et al. (2001). Pervasive negative effects of rewards on intrinsic motivation: The myth continues. Xem nguồn

9. Lepper, M. R., et al. (1999). Understanding the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation—Uses and abuses of meta-analysis: Comment on Deci, Koestner, and Ryan (1999). Xem nguồn

10. Cerasoli, C. P., et al. (2014). Intrinsic motivation and extrinsic incentives jointly predict performance: A 40-year meta-analysis. Xem nguồn

11. Henderlong, J., & Lepper, M. R. (2002). The effects of praise on children’s intrinsic motivation: A review and synthesis. Xem nguồn

12. Mueller, C. M., & Dweck, C. S. (1998). Praise for intelligence can undermine children’s motivation and performance. Xem nguồn

13. Gunderson, E. A., et al. (2013). Parent praise to 1- to 3-year-olds predicts children’s motivational frameworks 5 years later. Xem nguồn

14. Patall, E. A., et al. (2008). The effects of choice on intrinsic motivation and related outcomes: A meta-analysis of research findings. Xem nguồn

15. Chirkov, V., et al. (2003). Differentiating autonomy from individualism and independence: A self-determination theory perspective on internalization of cultural orientations and well-being. Xem nguồn

16. Seong, H., et al. (2023). Is autonomy-supportive parenting universally beneficial? Combined effect of socially prescribed perfectionism and parental autonomy support on stress in emerging adults in South Korea. Xem nguồn

17. World Health Organization. (2026). Corporal punishment of children and health. Xem nguồn

18. Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Xem nguồn

19. Gershoff, E. T., et al. (2018). The strength of the causal evidence against physical punishment of children and its implications for parents, psychologists, and policymakers. Xem nguồn

Ẩn danh

Đọc xong vẫn còn điều muốn nói?

Bạn có thể gửi chia sẻ mà không cần cung cấp tên, email hay số điện thoại.

Mở không gian ẩn danh

Đây không phải dịch vụ cấp cứu, chẩn đoán hoặc điều trị.

Đọc tiếp

Nội dung liên quan