Khoảng cách đồng cảm (Empathy Gap): Vì sao ta khó hình dung cảm xúc của chính mình và người khác?

Khoảng cách đồng cảm (empathy gap), nhất là nóng–lạnh, mô tả việc con người hay đánh giá sai một trạng thái cơ thể hoặc cảm xúc sẽ tác động thế nào đến suy nghĩ và hành vi. Sai lệch này rõ nhất khi ta không ở trong trạng thái đó. Chẳng hạn, khi đã ăn no, ta có thể đánh giá quá cao khả năng cưỡng lại đồ ăn lúc đói. Khi bình tĩnh, ta có thể tin lần tranh cãi tới mình sẽ rất lý trí, nhưng lúc cơn giận thật sự đến thì kế hoạch ấy khó giữ hơn nhiều. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Hot–cold empathy gap là gì?

Khoảng cách nóng–lạnh là khoảng cách giữa hai trạng thái. Khi ở trạng thái “lạnh” (cold), tức tương đối bình tĩnh về cảm xúc, người ta không lường hết việc trạng thái “nóng” (hot), tức lúc cảm xúc đang mạnh, sẽ thay đổi sở thích và hành vi của mình.¹ Ngược lại, khi đang ở trạng thái “nóng”, người ta đánh giá thấp ảnh hưởng của trạng thái đó và vì thế tin rằng sở thích hiện tại ổn định hơn thực tế.¹ Đây là cách mô tả trong nghiên cứu quyết định, không phải hai loại người hoặc hai nhóm chẩn đoán.

Cold-to-hot empathy gap

Khi đang bình tĩnh và thoải mái, chúng ta dễ đánh giá thấp sức mạnh của một trạng thái “nóng” trong tương lai.¹ Ví dụ, một người đang no có thể nghĩ rằng ngày mai mình sẽ dễ dàng bỏ qua đồ ăn hấp dẫn. Người đang bình tĩnh có thể tin rằng lần tranh cãi tới mình sẽ không nổi nóng. Những ví dụ này chỉ giúp minh họa cơ chế, không phải quy luật rằng mọi người đều phản ứng như nhau.

Kế hoạch như vậy không nhất thiết sai vì thiếu ý chí. Nó có thể sai vì người lập kế hoạch chưa tính đủ mức ảnh hưởng của trạng thái “nóng”.¹ Trong các quyết định về sức khỏe, khoảng cách này có thể khiến người khỏe mạnh tự đặt mình vào rủi ro quá mức.¹ Điều này được nêu trong bối cảnh quyết định y khoa, đặc biệt là các quyết định liên quan đến bệnh ung thư.¹

Hot-to-cold empathy gap

Chiều ngược lại cũng có thể xảy ra. Khi đang ở trạng thái “nóng”, chúng ta đánh giá thấp ảnh hưởng của chính trạng thái ấy và nghĩ rằng sở thích hiện tại sẽ bền hơn thực tế.¹ Hệ quả là những quyết định đưa ra lúc cảm xúc đang cao có thể khác với điều ta mong muốn khi bình tĩnh hơn. Chẳng hạn, một lời hứa nói ra giữa cơn giận có thể khiến ta hối tiếc khi cơn giận đã qua.

Nghiên cứu cho thấy điều gì?

Một bài tổng quan năm 2005 đã tập hợp các nghiên cứu ghi nhận khoảng cách này cả khi người ta đoán trước hành vi của chính mình lẫn khi đoán hành vi của người khác.¹ Sau đó, bài tổng quan xem xét hệ quả đối với quyết định y khoa, đặc biệt là các quyết định liên quan đến ung thư.¹ Đây là một bài tổng quan, không phải một thí nghiệm riêng lẻ, nên nó phản ánh xu hướng được ghi nhận qua nhiều nghiên cứu hơn là một kết quả đơn lẻ.

Một nghiên cứu năm 2003 gồm hai thí nghiệm cho thấy khoảng cách này lan sang việc đoán cảm xúc của người khác.² Ở thí nghiệm đầu, đa số người tham gia cho biết họ đoán cảm giác của những người đi bộ đường dài bị đói bằng cách tưởng tượng mình đang ở vị trí của họ.² Ở thí nghiệm thứ hai, người tham gia vừa tập thể dục và đang khát được hỏi một người đi bộ bị lạc, không có nước lẫn đồ ăn, sẽ khổ vì khát hay vì đói hơn. Câu trả lời của họ nghiêng theo cơn khát của chính mình.²

Hai nguồn này khác nhau về loại thiết kế. Bài tổng quan tổng hợp nhiều nghiên cứu, còn thí nghiệm năm 2003 chỉ xem xét khát và đói.^1,2 Vì vậy, kết quả của thí nghiệm này chưa thể suy rộng cho mọi trạng thái cảm xúc hay mọi tình huống ngoài đời.

Empathy gap ảnh hưởng cách hiểu người khác thế nào?

Theo tổng quan năm 2005, sai lệch tương tự cũng xuất hiện giữa người với người. Người không ở trạng thái “nóng” thường đánh giá thấp tác động của trạng thái đó lên hành vi của người khác.¹ Trong y khoa, khoảng cách này có thể khiến nhân viên y tế điều trị đau chưa đủ cho người bệnh.¹ Nói cách khác, ta dễ lấy trạng thái hiện tại của mình làm thước đo cho người khác, như cách cơn khát của người dự đoán đã nghiêng câu trả lời của họ trong thí nghiệm kể trên.²

Dù vậy, điều đó không cho phép rút gọn các rối loạn như trầm cảm thành một khoảng cách đồng cảm. Trầm cảm là một tình trạng phức tạp, không chỉ là một trạng thái nóng hoặc lạnh đơn giản. Hiểu một người đang sống với trầm cảm còn đòi hỏi kiến thức về tình trạng đó, sự lắng nghe trải nghiệm của họ và việc tránh dùng cảm xúc bình thường của mình làm thước đo duy nhất. Khái niệm này cũng không có nghĩa một người đang vui “không thể hiểu” người đang buồn.

Làm sao giảm khoảng cách này?

Một cách thử là lập kế hoạch khi bình tĩnh nhưng dựa trên dữ liệu từ những lần mình từng ở trạng thái khó khăn. Nếu cứ 11 giờ đêm là bạn đưa ra quyết định khác với buổi sáng, hãy lên kế hoạch cho chính phiên bản 11 giờ đêm của mình thay vì phiên bản lý tưởng. Đây là gợi ý ứng dụng để tự quan sát. Các nguồn trong bài không kiểm tra cách làm này, nên nó không phải kỹ thuật được xác nhận là xóa bỏ được thiên kiến.

Với người khác, hãy hỏi về trải nghiệm cụ thể thay vì dùng câu “nếu là tôi thì…”. Thí nghiệm năm 2003 cho thấy nhiều người đoán cảm giác của người khác bằng cách tưởng tượng mình ở vị trí đó, và cách đoán này nghiêng theo trạng thái hiện tại của họ.² Vì vậy, điều bạn tưởng mình sẽ làm trong hoàn cảnh của họ không nhất thiết phản ánh cảm giác thực tế khi thực sự ở đó.

Lời kết

Chúng ta thường tin rằng “mình biết mình sẽ làm gì”. Nhưng con người lúc bình tĩnh và con người lúc đói, đau hay giận có thể không có cùng hệ ưu tiên. Hiểu khoảng cách đồng cảm giúp đổi câu hỏi “tại sao lúc đó mình yếu đuối vậy?” thành một câu thực tế hơn. “Từ lúc bình tĩnh, mình cần chuẩn bị điều gì cho phiên bản của mình khi trạng thái khó khăn xuất hiện?”

Nếu quyết định lúc cảm xúc mạnh cứ lặp lại và gây khó khăn kéo dài cho công việc, học tập hay các mối quan hệ, bạn có thể trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần. Bài Liệu pháp tâm lý là gì giải thích trị liệu tâm lý khác gì với tự chăm sóc tinh thần. Tìm hỗ trợ không có nghĩa là bạn mắc một rối loạn nào.

Tài liệu tham khảo học thuật