Nhà tâm lý học B. F. Skinner – Tiểu sử, sự nghiệp

Lưu ý học thuật: Bài viết này tóm tắt tiểu sử và di sản khoa học của B.F. Skinner nhằm mục đích giáo dục tâm lý (Psychoeducation). Các học thuyết về Củng cố hành vi của ông hiện đang là nền tảng cốt lõi trong Liệu pháp Phân tích Hành vi Ứng dụng (ABA) – phương pháp can thiệp thực chứng hiệu quả nhất dành cho trẻ tự kỷ và trẻ rối loạn phát triển.

Hầu hết những thói quen hàng ngày của chúng ta, từ việc lướt điện thoại vô thức đến sự nỗ lực làm việc để nhận lương, đều chịu sự chi phối của một quy luật tâm lý vô hình.

Quy luật đó được tìm ra bởi một trong những nhà khoa học có tầm ảnh hưởng lớn nhất thế kỷ 20: Burrhus Frederic Skinner.

Cùng Trần Toàn Psy giải mã tâm lý và ngược dòng lịch sử để khám phá cuộc đời, lối sống kỳ lạ và những di sản khoa học đồ sộ của vị thiên tài đã thay đổi vĩnh viễn cách chúng ta nhìn nhận về hành vi con người.

Tuổi Thơ Của Một Thiên Tài Thực Nghiệm

Burrhus Frederic Skinner sinh ngày 20 tháng 3 năm 1904 tại thành phố Susquehanna, bang Pennsylvania (Mỹ). Tuổi thơ của Skinner diễn ra trong sự tĩnh lặng và ngập tràn tình yêu thương của gia đình, nơi ông sớm bộc lộ niềm say mê mãnh liệt dành cho tri thức bằng thói quen luôn đến lớp sớm nhất mỗi sáng.

Ngay từ nhỏ, tố chất của một nhà khoa học thực nghiệm đã bộc lộ rõ rệt qua niềm khao khát sáng tạo bất tận. Cậu bé Skinner liên tục tự chế tạo những món đồ chơi cơ học phức tạp như mô hình máy bay, súng hơi dùng đạn khoai tây để bắn lên nóc nhà hàng xóm, hay thậm chí dành nhiều năm trời để mày mò chế tạo một động cơ vĩnh cửu.

Ông có một tình yêu đặc biệt với thế giới động vật, tự xây dựng một vườn thú nhỏ trong nhà với rùa và rắn. Có lần, sau khi xem những chú bồ câu làm xiếc tại một buổi triển lãm, một hạt giống ý tưởng đã gieo vào tâm trí ông, thứ mà nhiều năm sau, chính ông đã sử dụng để huấn luyện bồ câu thực hiện những động tác vô cùng tinh xảo trong các phòng thí nghiệm tâm lý học của mình.

Từ Sự Trốn Tránh Đến Cuộc Cách Mạng Tâm Lý Học

Ban đầu, B.F. Skinner theo học chuyên ngành Ngôn ngữ tại Đại học Hamilton (New York) với ước mơ trở thành một nhà văn. Tuy nhiên, ông nhanh chóng rơi vào sự bế tắc và thất vọng với con đường văn chương. Bước ngoặt cuộc đời xuất hiện khi ông tình cờ đọc được các bài báo thực nghiệm của John B. Watson và Ivan Pavlov về sự hình thành phản xạ có điều kiện. Những trang sách khoa học này đã đánh thức hoàn toàn tư duy logic của ông.

Năm 1928, Skinner quyết định đăng ký làm nghiên cứu sinh chuyên ngành Tâm lý học tại Đại học Tổng hợp danh giá Harvard, một quyết định vô cùng táo bạo bởi trước đó ông chưa từng nghe bất kỳ một bài giảng nào về lĩnh vực này. Ông từng hài hước thú nhận: “Tôi làm nghiên cứu sinh không phải vì cảm thấy ham muốn không thể cưỡng lại đối với tâm lý học, mà là để tránh một sự lựa chọn không thể nào chịu đựng nổi (việc làm nhà văn)”.

Dù bắt đầu từ con số 0, trí tuệ xuất chúng đã giúp ông nhận học vị Tiến sĩ Triết học chỉ sau vỏn vẹn 3 năm. Sự nghiệp hàn lâm của ông trải dài qua các trường Đại học bang Minnesota (1936 – 1945), Đại học bang Indiana (1945 – 1974) trước khi quay trở lại cống hiến trọn đời cho mái trường Harvard.

Giải Mã Cơ Chế Của Thuyết Hành Vi Tạo Tác

Skinner không đồng tình với việc giải thích hành vi chỉ qua các phản xạ thụ động. Ông tiến hành hàng loạt thí nghiệm để chứng minh rằng, sinh vật (bao gồm cả con người) chủ động tác động vào môi trường để tạo ra kết quả. Dưới đây là những nền tảng làm nên cuộc cách mạng của ông:

“Chiếc Hộp Skinner” Kinh Điển Và Lối Sống Kỷ Luật

Năm 1938, Skinner xuất bản cuốn sách “Hành vi của cơ thể” (The Behavior of Organisms), chính thức định hình nền tảng cho hệ thống lý thuyết của mình. Tuy nhiên, giới học thuật luôn có sự bảo thủ. Trong vòng 8 năm đầu tiên, cuốn sách chỉ bán được vỏn vẹn 500 bản và nhận về vô số lời chỉ trích. Thế nhưng, 50 năm sau, giới khoa học toàn cầu phải ngả mũ công nhận: “Đó là một trong không nhiều cuốn sách đã thay đổi bộ mặt của tâm lý học hiện đại”. Đến những năm 1960, khát vọng mang tâm lý học phục vụ đời sống thực tế của ông được hiện thực hóa qua tác phẩm kinh điển “Khoa học và hành vi con người” (Science and Human Behavior, 1953) – cuốn sách gối đầu giường của mọi thế hệ sinh viên tâm lý học và giáo dục học.

Điều đáng nể nhất là B.F. Skinner không chỉ áp dụng Thuyết Hành vi lên động vật hay người khác, ông áp dụng nó lên chính cuộc đời mình. Dưới tầng trệt của ngôi nhà, ông tự thiết kế một không gian làm việc đặc biệt gọi là “Chiếc hộp Skinner” (dành cho người), một môi trường được kiểm soát tuyệt đối về nhiệt độ, ánh sáng nhằm cung cấp sự củng cố tích cực tối đa cho tư duy.

Ông duy trì một lịch sinh hoạt kỷ luật đến mức cực đoan: Ngủ lúc 10 giờ tối, thức dậy sau 3 tiếng để làm việc, sau đó ngủ tiếp và thức dậy hẳn vào 5 giờ sáng. Buổi sáng cống hiến cho phòng thí nghiệm, buổi chiều ông tự “thưởng” cho bản thân bằng việc nghe nhạc cổ điển. Với Skinner, lao động trí óc chưa bao giờ là gánh nặng; ông coi việc viết lách là một phần thưởng tự thân vĩ đại nhất.

Năm 1989, ông được chẩn đoán mắc bệnh bạch cầu tủy xương. Bất chấp sự tàn phá của bệnh tật, tình yêu khoa học trong ông chưa bao giờ tắt. Đúng 8 ngày trước khi nhắm mắt xuôi tay vào năm 1990, dù cơ thể đã suy kiệt hoàn toàn, ông vẫn đứng trước bục diễn giả tại cuộc họp của Hiệp hội Tâm lý học Mỹ (APA) ở Boston để trình bày bài nghiên cứu cuối cùng, khép lại một cuộc đời cống hiến đến hơi thở cuối cùng.

Lời Kết

Burrhus Frederic Skinner đã rời bỏ cõi tạm, nhưng di sản mà ông để lại vẫn đang hòa vào từng nhịp thở của xã hội loài người.

Từ cách cha mẹ khen ngợi để khích lệ con cái, cách giáo viên thiết kế bài giảng, đến cách các doanh nghiệp xây dựng chính sách thưởng năng suất cho nhân viên, tất cả đều là bóng dáng của Hành vi tạo tác. Việc thấu hiểu các quy luật hành vi này không phải để chúng ta thao túng người khác, mà để chúng ta tự làm chủ môi trường và thiết kế một cuộc đời kỷ luật, tốt đẹp hơn cho chính mình.