Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD)

Lưu ý học thuật: Bài viết này cung cấp kiến thức giáo dục tâm lý lâm sàng (Psychoeducation) dựa trên Sổ tay Chẩn đoán DSM-5. Các thông tin nhằm mục đích nâng cao nhận thức, tuyệt đối không dùng để tự chẩn đoán. Mọi can thiệp đối với PTSD cần được thực hiện bởi Chuyên gia tâm lý hoặc Bác sĩ tâm thần có giấy phép hành nghề.

Rối loạn stress sau chấn thương hay PTSD (Posttraumatic Stress Disorder) là tên gọi của một dạng rối loạn tâm lý tâm thần nghiêm trọng. Căn bệnh này là hậu quả của những chấn thương tinh thần hoặc thể chất đã để lại cho người đã từng chứng kiến hay trực tiếp can dự vào những biến cố kinh hoàng, có tầm mức đe dọa đến mạng sống của họ trước đây.

Nói cách khác, phản ứng này là hậu quả của một kinh nghiệm chấn thương làm tâm thần cá nhân bị rối loạn, bao gồm: Cảm giác chán chường, khó ngủ, gặp ác mộng, bị kẹt trong vòng luẩn quẩn của những ký ức cũ đau buồn,…

Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu chi tiết trong bài viết sau.

Cơ Chế Sinh Học: Tại Sao Não Bộ “MắcKẹt” Trong Quá Khứ?

Để hiểu rõ các triệu chứng của PTSD, chúng ta cần biết điều gì thực sự xảy ra trong não bộ người bệnh:

• Hạch hạnh nhân (Amygdala) phì đại: Đây là hệ thống báo động của não. Ở người bị PTSD, hệ thống này trở nên siêu nhạy cảm, liên tục kích hoạt trạng thái “Chiến đấu hay Bỏ chạy” (Fight or Flight) ngay cả khi họ đang ở trong môi trường an toàn.
• Hồi hải mã (Hippocampus) teo nhỏ: Cơ quan chịu trách nhiệm phân loại và lưu trữ ký ức bị tổn thương. Do đó, não bộ không thể phân biệt được đâu là “ký ức quá khứ” và đâu là “hiện tại”, khiến người bệnh trải nghiệm lại sự kiện tồi tệ như thể nó đang xảy ra ngay lúc này.
• Vỏ não trước trán (Prefrontal Cortex) bị ức chế: Phần não chịu trách nhiệm suy nghĩ logic và kiềm chế cảm xúc bị vô hiệu hóa. Đó là lý do người bệnh không thể dùng “lý trí” để bảo mình ngừng sợ hãi.

Triệu Chứng Điển Hình Của Rối Loạn Stress Sau Sang Chấn

Các triệu chứng đặc trưng được phát hiện qua ba khía cạnh tư duy, tình cảm, và hành vi của người bệnh, bao gồm:

Rối Loạn Giấc Ngủ Và Ác Mộng

Trong giấc ngủ thường mơ thấy những cảnh hãi hùng, đau buồn đã từng trải qua trong quá khứ; đôi khi kèm theo mê sảng, đấm đá, la hét, hay có lúc toát mồ hôi hột lúc tỉnh dậy. Rối loạn giấc ngủ là một trong những triệu chứng cốt lõi bào mòn thể chất của người bệnh.

Căng Thẳng, Hoảng Loạn Quá Mức

Tâm trạng luôn lo lắng, sợ hãi, bồn chồn, hồi hộp. Người bệnh hay bị tật giật mình, hoảng hốt và thường rất nhạy cảm với tiếng động (ví dụ: tiếng sập cửa có thể làm họ liên tưởng đến tiếng súng hay tiếng va chạm xe). Khoảng thời gian nhạy cảm nhất thường là buổi chiều chạng vạng khi sinh lực giảm sút.

Phản Ứng Tránh Né Bền Vững

Tránh né tiếp xúc với mọi thứ có khả năng gợi lại chấn thương cũ. Việc này xảy ra dưới nhiều hình thức vượt ra ngoài sự nhận biết của ý thức cá nhân. Ví dụ: Cảm thấy bị ù tai, tê liệt cánh tay, hoặc quên bẵng đi một số sự kiện (hiện tượng này là kết quả của một tiến trình tâm lý phân ly tiềm ẩn để chống lại tâm trạng lo âu).

Cô Lập Và Tê Liệt Cảm Xúc

Thường cảm thấy bị cô đơn, bị cô lập, tách biệt khỏi cộng đồng. Người bệnh cảm thấy khó hòa đồng, thiếu hăng say, thích thú, hứng khởi trong những sinh hoạt thường nhật. Một số thường có cảm giác như thể tương lai cuộc sống của mình sẽ rất ngắn ngủi, không sống được lâu nữa.

Mất Kiểm Soát Cơn Giận Và Cảm Xúc

Rất dễ tức giận, bất mãn với những việc bất công, hoặc dễ xúc động, dễ khóc trước nỗi thương tâm của mình hay người khác. Ở một thái cực khác, cảm xúc có thể bị chai lì, thiếu tự nhiên. Người bệnh cũng dễ phát triển các tâm lý tiêu cực: tự đổ lỗi, ý tưởng tự trừng phạt, và ý tưởng tự hoại.

Chẩn Đoán PTSD Theo Tiêu Chuẩn DSM-5

Để chẩn đoán PTSD, cá nhân phải đáp ứng các tiêu chí sau đây, với các triệu chứng kéo dài hơn 1 tháng và gây suy giảm nghiêm trọng chức năng sống. (Lưu ý: Dưới đây là bảng tóm tắt lâm sàng dành cho mục đích giáo dục).

Các Liệu Pháp Trị Liệu PTSD

Tâm lý trị liệu là phương thức can thiệp nền tảng và mang tính sống còn đối với Rối loạn stress sau sang chấn (PTSD), thường được phối hợp với các phương pháp sau:

Liệu Pháp Nhận Thức Hành Vi (CBT / TF-CBT)

Giúp người bệnh hiểu và thay đổi những suy nghĩ cũng như phán đoán lệch lạc để ổn định lại cảm xúc quá trớn và ý tưởng tiêu cực. Liệu pháp nhận thức hành vi tập trung vào sang chấn được dùng để củng cố, gia tăng, hay loại bỏ dần những hành vi né tránh không phù hợp với thực tế.

Liệu Pháp Tâm Động Học (Psychodynamic Therapy)

Giúp người bệnh biết phối hợp những trải nghiệm đã qua trong biến cố chấn thương và những nét đặc biệt trong cấu trúc tổng quát của cá tính, làm gia tăng sự nhận biết của người bệnh về những tranh chấp sâu thẳm bên trong của ý tưởng và cảm xúc vô thức.

Tái Xử Lý Và Khử Nhạy Cảm Chuyển Động Mắt (EMDR)

Đây là liệu pháp “tiêu chuẩn vàng” cho PTSD. EMDR giúp giảm bớt những cảm xúc phiền muộn liên quan đến ký ức đau buồn. Trong buổi trị liệu, chuyên gia sẽ yêu cầu bạn hình dung lại ký ức, đồng thời hướng dẫn bạn chuyển động mắt (hoặc kích thích nhịp điệu hai bên cơ thể). Quá trình này giúp não bộ “mở khóa” ký ức bị kẹt và tái xử lý nó một cách an toàn, chuyển cảm xúc về sự kiện đó sang trạng thái tích cực và bình an hơn.

Trị Liệu Nhóm

Áp dụng với những bệnh nhân có cùng trải nghiệm (như cựu chiến binh, nạn nhân bạo hành), với mục đích là hỗ trợ và gia tăng khả năng hiểu biết về đời sống nội tâm. Sự đồng cảm sâu sắc từ những người “cùng cảnh ngộ” giúp phá vỡ cảm giác bị cô lập của người bệnh.

Dược Lý Trị Liệu

Lưu ý: Dược lý trị liệu (thường là thuốc chống trầm cảm SSRIs) chỉ nên dùng trong những trường hợp cấp thiết để làm lắng dịu các triệu chứng thần kinh tự chủ như mất ngủ, bồn chồn, nhịp tim tăng nhanh. Thuốc không chữa khỏi PTSD. Nếu không kết hợp với tâm lý trị liệu để giải quyết gốc rễ, các triệu chứng sẽ rất dễ tái phát khi ngừng thuốc.

Kết Luận

Rối loạn stress hậu chấn thương là một trong những bệnh tâm thần có thể phục hồi nếu các triệu chứng bệnh được can thiệp đúng cách và không kéo dài đến độ trở thành mãn tính. Khoảng thời gian từ lúc bị chấn thương đến lúc can thiệp trị liệu càng ngắn thì khả năng hồi phục càng khả quan.

Bất kỳ vấn đề tâm lý nào cũng cần sự kiên nhẫn, thời gian và công sức phối hợp giữa thân chủ và nhà tham vấn. Phòng bệnh hơn chữa bệnh. Để có một thể chất khỏe mạnh, bạn cần một tinh thần ổn định và ngược lại.

Hy vọng bài viết này từ Trần Toàn Psy đã giúp bạn trang bị thêm kiến thức bảo vệ sức khỏe tinh thần, từ đó chủ động cải thiện lối sống.