Nhận thức & Hành vi

Amygdala hijack: vì sao cảm xúc mạnh lấn át lý trí?

Amygdala hijack là gì, hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán phản ứng ra sao khi căng thẳng, vì sao kìm nén không giúp bình tĩnh hơn, và ba bước có nghiên cứu hỗ trợ để lấy lại bình tĩnh.

Amygdala Hijack: Cơ Chế Thần Kinh & Cách Kiểm Soát

Chỉ một câu nói khó nghe trong cuộc họp, bạn đã đỏ mặt, tim đập dồn và buột miệng một câu mà vài phút sau thấy hối hận. Amygdala hijack, hay “bắt cóc cảm xúc”, là cách gọi phổ thông cho những khoảnh khắc như vậy, khi một cảm xúc mạnh dâng lên nhanh đến mức lấn át khả năng suy xét. Đó không phải dấu hiệu bạn yếu đuối, mà là cách não và cơ thể phản ứng trước điều chúng coi là mối đe dọa, và có những cách đơn giản giúp lấy lại bình tĩnh. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Amygdala hijack là gì?

Amygdala hijack (tạm dịch: hạch hạnh nhân “chiếm quyền”, hay bắt cóc cảm xúc) là cách gọi những lúc cường độ cảm xúc dâng cao đến mức lấn át khả năng phán đoán hợp lý. Khi đó, ta thường phản ứng trước rồi mới kịp nghĩ.1 Thuật ngữ này do tác giả Daniel Goleman đặt ra trong cuốn sách về trí tuệ cảm xúc xuất bản năm 1995.1 Đây là một hình ảnh để mô tả trải nghiệm, không phải tên một chẩn đoán.

Ví dụ dễ gặp là khi bị góp ý gay gắt trước đồng nghiệp, khi con nhỏ ăn vạ đúng lúc bạn đang mệt, hay khi một chiếc xe máy tạt ngang đầu xe. Trong vài giây, bạn có thể to tiếng, đóng sập cửa hoặc bấm gửi một tin nhắn nặng lời. Điều đáng nói là những phản ứng ấy thường không giống với cách bạn sẽ chọn nếu có thêm vài phút để nghĩ. Phần tiếp theo giải thích vì sao khoảng chênh lệch đó xuất hiện.

Hạch hạnh nhân và vỏ não trước trán làm gì khi ta căng thẳng?

Hạch hạnh nhân (amygdala) là một cấu trúc thuộc hệ viền, vùng não gắn với cảm xúc, và thường được ví như “chuông báo” cảm xúc của não.1 Khi phát hiện một kích thích có ý nghĩa cảm xúc, nó đánh giá thông tin rất nhanh và có thể khởi động phản ứng căng thẳng trước khi vùng vỏ não mới kịp tham gia.1 Nói cách khác, cơ thể có thể đã phản ứng trước khi ta kịp hiểu chuyện gì đang xảy ra.

Phản ứng căng thẳng của cơ thể có hai nhịp. Nhịp nhanh làm tăng adrenaline và noradrenaline trong máu, kéo theo tim đập nhanh, huyết áp tăng, tức phản ứng “chiến đấu hay bỏ chạy”.2 Nhịp chậm hơn đi qua trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận và làm tăng cortisol.2 Vì vậy, cảm giác nóng mặt và tim dồn có thể đến chỉ trong chớp mắt, còn phần phản ứng chậm hơn cần thêm thời gian mới diễn ra.

Ở phía bên kia là vỏ não trước trán (prefrontal cortex), vùng đảm nhận những khả năng nhận thức bậc cao như giữ thông tin trong đầu, cân nhắc và kiềm chế phản ứng.3 Một tổng quan năm 2009 nhấn mạnh đây cũng là vùng nhạy cảm nhất với căng thẳng. Ngay cả căng thẳng cấp tính nhẹ mà ta không kiểm soát được cũng có thể làm suy giảm nhanh các khả năng này.3 Bằng chứng trong tổng quan đến từ cả nghiên cứu trên người lẫn trên chuột và khỉ.3

Cũng theo tổng quan này, khi căng thẳng tâm lý tăng, hạch hạnh nhân kích hoạt các đường dẫn truyền căng thẳng. Điều đó làm suy yếu khả năng điều tiết của vỏ não trước trán nhưng lại tăng cường hoạt động của chính hạch hạnh nhân.3 Tác giả gọi đó là một “vòng luẩn quẩn”, trong đó não chuyển từ kiểu điều tiết chậm và có suy nghĩ sang kiểu phản ứng nhanh theo phản xạ.3 Đây là cơ chế sinh học gần nhất với điều mà chữ “bắt cóc” muốn diễn tả.

Có thật là thông tin “đi tắt” và bỏ qua vỏ não?

Nhiều bài viết phổ thông mô tả rằng khi gặp nguy hiểm, tín hiệu đi một “đường tắt” từ đồi thị thẳng tới hạch hạnh nhân. Ý tưởng này bắt nguồn từ các nghiên cứu trên loài gặm nhấm. Những nghiên cứu ấy ghi nhận một đường dẫn dưới vỏ, từ đồi thị thính giác tới hạch hạnh nhân, đủ để hình thành một số dạng học sợ hãi có điều kiện với âm thanh.4 Nói cách khác, đường tắt có cơ sở thực nghiệm, nhưng ở một bối cảnh khá hẹp.

Khi xem xét dữ liệu trên người, một tổng quan năm 2010 lập luận rằng đường dẫn dưới vỏ tương tự cho thông tin thị giác không đóng vai trò nổi bật khi xử lý hình ảnh mang cảm xúc.4 Với loại hình ảnh này, các tác giả đề xuất hạch hạnh nhân chủ yếu điều phối mạng lưới vỏ não đánh giá ý nghĩa. Theo cách nhìn này, vai trò của vỏ não trong cảm xúc lớn hơn cách hiểu truyền thống.4 Vì vậy, câu “vỏ não bị bỏ qua hoàn toàn” chỉ nên hiểu như một ẩn dụ dễ nhớ, không phải bản đồ chính xác của não.

Vì sao cố kìm nén cảm xúc không giúp bạn bình tĩnh hơn?

Nhiều người nghĩ quản lý cảm xúc nghĩa là giữ nét mặt bình thản và không để ai thấy mình đang giận. Một tổng quan năm 2002 so sánh hai cách điều chỉnh cảm xúc phổ biến. Cách thứ nhất là kìm nén biểu hiện (suppression), tức cố giấu dấu hiệu bên ngoài của cảm xúc. Cách thứ hai là đánh giá lại (reappraisal), tức thay đổi cách mình hiểu tình huống để giảm tác động cảm xúc.5 Hai cách này can thiệp ở hai thời điểm khác nhau, nên hệ quả cũng khác nhau.

Theo các nghiên cứu thực nghiệm và nghiên cứu khác biệt cá nhân được tổng hợp, đánh giá lại thường hiệu quả hơn kìm nén.5 Đánh giá lại làm giảm cả cảm xúc bên trong lẫn biểu hiện bên ngoài và không ảnh hưởng tới trí nhớ.5 Ngược lại, kìm nén chỉ giảm biểu hiện bên ngoài mà không làm cảm xúc bên trong dịu đi, thậm chí còn làm trí nhớ kém hơn. Kìm nén cũng làm tăng phản ứng sinh lý ở cả người kìm nén lẫn người đang trò chuyện với họ.5

Điều này không có nghĩa bạn phải bộc lộ mọi cơn giận ngay lập tức. Khác biệt nằm ở chỗ thay vì chỉ cố “nuốt” cảm xúc xuống, bạn nhận ra nó, cho cơ thể thời gian dịu lại, rồi xử lý điều đã kích hoạt nó. Các bước dưới đây đi theo đúng trình tự đó.

Làm gì khi cảm thấy mình sắp mất bình tĩnh?

Không có công thức nào đảm bảo bạn luôn giữ được bình tĩnh, nhưng một vài bước nhỏ có thể tạo ra khoảng dừng giữa cảm xúc và hành động. Ba bước dưới đây đi từ cơ thể đến suy nghĩ, vì khi tim còn đập dồn, việc tự nhủ “bình tĩnh lại” thường khó có tác dụng. Bạn có thể thử từng bước và giữ lại điều phù hợp với mình.

Dừng lại và thở chậm

Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) gợi ý hãy dừng lại trước khi phản ứng, chẳng hạn đếm đến 10 và tập thở. NHS cũng gợi ý tập chánh niệm để nhận ra sớm những dấu hiệu cơn giận đang đến.6 Với nhiều người, dấu hiệu sớm có thể là nóng mặt, giọng to dần hay tay nắm chặt. Nhận ra chúng sớm cho bạn thêm vài giây để chọn cách phản ứng.

Một tổng quan hệ thống năm 2018 tổng hợp 15 nghiên cứu về các kỹ thuật thở chậm.7 Kết quả ghi nhận thở chậm đi kèm tăng biến thiên nhịp tim, một chỉ dấu của hoạt động hệ phó giao cảm, cùng cảm giác thư giãn hơn và giảm các triệu chứng lo âu, giận dữ.7 Dù vậy, số nghiên cứu còn ít, kết luận được rút ra trên người khỏe mạnh, và cơ chế vẫn đang được tranh luận.7 Trong lúc nóng giận, chỉ cần thở chậm lại vài nhịp trước khi lên tiếng cũng là một khoảng dừng.

Gọi tên cảm xúc

Một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng năm 2007 so sánh việc gọi tên cảm xúc với những cách xử lý khác khi người tham gia xem các hình ảnh gây cảm xúc tiêu cực.8 Việc gọi tên cảm xúc (affect labeling) làm giảm phản ứng của hạch hạnh nhân và các vùng hệ viền, đồng thời tăng hoạt động ở vỏ não trước trán bụng bên phải.8 Đây là kết quả trong phòng thí nghiệm, nên chưa thể suy ra rằng chỉ cần gọi tên là mọi cơn giận sẽ tan.

Trong đời sống, bạn có thể thử nói thầm một câu ngắn như “mình đang thấy bị xúc phạm và rất bực”. Câu nói ấy không phán xét cảm xúc là đúng hay sai, chỉ ghi nhận nó đang có mặt. Nếu thích viết, bạn cũng có thể ghi câu ấy vào sổ tay hoặc phần ghi chú trên điện thoại.

Nhìn lại tình huống theo cách khác

Khi cơ thể đã dịu lại, đây là lúc dùng đến đánh giá lại, tức thay đổi cách mình hiểu tình huống để giảm tác động cảm xúc của nó.5 Bạn có thể tự hỏi: còn cách hiểu nào khác về lời góp ý vừa rồi, và phản ứng nào giúp mình đạt điều mình thật sự muốn trong mối quan hệ này? Chẳng hạn, lời chê của sếp có thể vẫn khó nghe, nhưng nó cũng có thể chứa một thông tin hữu ích cho công việc.

Đánh giá lại không có nghĩa là tự ép mình nghĩ tích cực hay bỏ qua điều bất công. Nếu người kia thật sự cư xử thiếu tôn trọng, nhìn lại tình huống giúp bạn chọn cách lên tiếng rõ ràng thay vì bùng nổ. Mục tiêu là phản ứng theo giá trị của mình, chứ không phải tỏ ra không có cảm xúc.

Khi nào nên tìm hỗ trợ?

Ai cũng có lúc nổi nóng. Dù vậy, NHS khuyên nên gặp bác sĩ nếu bạn thấy khó đối phó với cơn giận, các cách tự giúp không còn hiệu quả, hoặc bạn đã có hành vi xúc phạm hay bạo lực.6 Các chương trình quản lý cơn giận thường kết hợp trò chuyện cá nhân với sinh hoạt nhóm, và phần lớn có dùng liệu pháp nhận thức – hành vi.6 Ở Việt Nam, bạn có thể bắt đầu từ bác sĩ hoặc một chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Nếu điều khiến bạn khổ sở là những cơn sợ hãi, hồi hộp dồn dập lặp đi lặp lại thay vì cơn giận, hãy kể rõ điều này khi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Khi bạn hoặc người bên cạnh lo rằng mình có thể làm hại bản thân hay người khác, hãy nói với một người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an) và đừng để người đang gặp nguy hiểm ở một mình.

Mất bình tĩnh trong một khoảnh khắc không nói lên toàn bộ con người bạn. Điều bạn có thể tập là tạo ra một khoảng dừng nhỏ giữa cảm xúc và hành động, dù chỉ vài giây. Nếu lần này chưa làm được, đó là thông tin để lần sau bạn nhận ra dấu hiệu sớm hơn, chứ không phải lý do để tự trách mình.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Ali, A., et al. (2026). Neuroscience of emotional intelligence: An integrative narrative review. Xem nguồn

2. Chu, B., et al. (2024). Physiology, stress reaction. Xem nguồn

3. Arnsten, A. F. (2009). Stress signalling pathways that impair prefrontal cortex structure and function. Xem nguồn

4. Pessoa, L., & Adolphs, R. (2010). Emotion processing and the amygdala: From a ‘low road’ to ‘many roads’ of evaluating biological significance. Xem nguồn

5. Gross, J. J. (2002). Emotion regulation: Affective, cognitive, and social consequences. Xem nguồn

6. National Health Service. (2026). Get help with anger. Xem nguồn

7. Zaccaro, A., et al. (2018). How breath-control can change your life: A systematic review on psycho-physiological correlates of slow breathing. Xem nguồn

8. Lieberman, M. D., et al. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan