Tâm lý học dễ hiểu

Nhà tâm lý học B. F. Skinner: tiểu sử và sự nghiệp

Tiểu sử B. F. Skinner, người đặt tên và nghiên cứu hệ thống điều kiện hóa tạo tác: từ tuổi thơ chế tạo đồ vật đến Harvard, chiếc hộp Skinner, máy dạy học, các phê bình và di sản.

Tóm tắt tiểu sử nhà tâm lý học B. F. Skinner.

Khi bạn khen một đứa trẻ vì vừa dọn xong phòng, hoặc cố làm thêm vài giờ để nhận khoản thưởng cuối tháng, bạn đang gặp một cơ chế học tập quen thuộc. Nhà tâm lý học Mỹ Burrhus Frederic Skinner (1904–1990) đã nghiên cứu cơ chế này suốt nhiều thập kỷ. Ông gọi nó là điều kiện hóa tạo tác (operant conditioning), tức là hành vi được duy trì hoặc thay đổi tùy theo hệ quả theo sau nó. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Tuổi thơ và thói quen chế tạo đồ vật

Skinner sinh ngày 20 tháng 3 năm 1904 tại Susquehanna, một thị trấn đường sắt nhỏ ở vùng đồi Pennsylvania, ngay phía nam Binghamton, bang New York.1 Ông lớn lên cùng một người em trai trong gia đình mà chính ông mô tả là “ấm áp và ổn định”.1 Cha ông là một luật sư đang lên, còn mẹ ông là nội trợ.1

Thời thơ ấu, Skinner dành phần lớn thời gian tự tay chế tạo đồ vật.1 Ông làm một chiếc xe đẩy có tay lái hoạt động ngược do nhầm lẫn và cùng một người bạn dựng căn lều gỗ trong rừng.1 Ông cũng thử dựng một cỗ máy tự chạy mãi không cần thêm năng lượng (perpetual motion machine) nhưng không thành.1 Khi đi bán quả elderberry từ nhà này sang nhà khác, ông thiết kế một hệ thống thả nổi để tách quả chín khỏi quả xanh.1

Ở trường trung học, Skinner học môn tiếng Anh của cô Graves, người mà sau này ông đề tặng cuốn The Technology of Teaching.1 Một hôm, dựa trên lời cha nói, ông tuyên bố giữa lớp rằng Shakespeare không viết vở As You Like It mà là Francis Bacon.1 Bị cô giáo bác bỏ, ông ra thư viện đọc khá nhiều tác phẩm của Bacon.1 Quỹ B. F. Skinner nhận xét rằng cách Bacon đề cao phương pháp quy nạp trong khoa học về sau giúp ích cho ông.1

Chân dung nhà tâm lý học B. F. Skinner (1904 - 1990).
Burrhus Frederic Skinner (1904–1990), người đặt tên và nghiên cứu hệ thống điều kiện hóa tạo tác.

Từ giấc mơ làm nhà văn đến tâm lý học

Skinner học Hamilton College ở bang New York với chuyên ngành tiếng Anh, rồi quyết định theo nghề văn.1,2 Năm sau khi tốt nghiệp, ông thử sức với nghề viết rồi nhận ra mình viết được nhưng chưa có điều gì đáng nói.2 Ông gọi quãng thời gian ấy là “năm đen tối” (dark year), với thành quả chỉ gồm mười mấy bài báo ngắn và vài mô hình thuyền buồm.1

Theo lời kể của chính ông năm 1979, bước ngoặt đến từ một bài điểm sách trên tạp chí văn học The Dial, trong đó triết gia Bertrand Russell khen cuốn Behaviorism của John B. Watson.2 Skinner đi tìm đọc cuốn sách ấy.2 Trong những tháng làm việc ở một hiệu sách tại New York, ông đọc thêm sách của Watson về chăm sóc trẻ em và một cuốn sách của Ivan Pavlov về phản xạ có điều kiện.2,1 Ông cho biết khi vào Harvard, ông đã tự xem mình là người theo thuyết hành vi.2

Năm 1928, ở tuổi 24, Skinner vào học tại khoa Tâm lý học của Harvard dù vốn kiến thức chính thức về tâm lý học của ông còn rất ít.1,2 Tại đây, người thầy William Crozier, chủ nhiệm một khoa Sinh lý học mới, khuyến khích ông nghiên cứu hành vi của “toàn bộ con vật” mà không viện đến các quá trình bên trong.1 Nhờ đó ông thoải mái chế tạo hết thiết bị này đến thiết bị khác và sáng chế máy ghi tích lũy (cumulative recorder).1

Từ các thí nghiệm với chuột, Skinner nhận thấy tốc độ chuột bấm cần gạt không phụ thuộc vào kích thích đứng trước, mà phụ thuộc vào điều xảy ra sau cú bấm.1 Ông gọi loại hành vi này là hành vi tạo tác (operant behavior), còn quá trình sắp xếp các hệ quả củng cố là điều kiện hóa tạo tác.1 Nhờ một học bổng, ông có năm năm tiếp theo để khảo sát tác động của hệ quả và lịch trao hệ quả.1 Kết quả nằm trong cuốn The Behavior of Organisms (Hành vi của sinh vật, 1938).1

Ông nhận học vị tiến sĩ (PhD) ngành tâm lý học tại Harvard năm 1931.2 Năm 1936, ông kết hôn và chuyển đến Đại học Minnesota, nơi có công việc giảng dạy đầu tiên của mình.1 Năm 1945, ông chuyển đến Đại học Indiana với chức chủ nhiệm khoa Tâm lý học, rồi trở lại Harvard năm 1948 và làm việc ở đó cho đến khi nghỉ hưu năm 1974.1,2

Dòng thời gian các mốc chính trong đời B. F. Skinner: sinh năm 1904, vào Harvard năm 1928, tiến sĩ năm 1931, các tác phẩm 1938 và 1953, nghỉ hưu năm 1974, qua đời năm 1990.

Nhìn lại, Skinner nói rằng khi bắt đầu làm thực nghiệm, ông nhận được không nhiều trợ giúp từ Watson.2 Theo ông, Watson muốn có một khoa học về hành vi nhưng khi ấy có rất ít kết quả để đưa ra.2 Công việc với chiếc cần gạt dẫn ông tới một hướng nghiên cứu khác với những gì Watson hay Pavlov từng bàn.2 Chi tiết này giúp hiểu vì sao điều kiện hóa tạo tác của Skinner khác với phản xạ có điều kiện mà Pavlov nghiên cứu.

Điều kiện hóa tạo tác hoạt động ra sao?

Điều kiện hóa tạo tác (operant conditioning) là cách học trong đó một hành vi tác động lên môi trường và được duy trì hay thay đổi tùy theo hệ quả theo sau nó.1 Khác với phản xạ do kích thích khơi gợi mà Pavlov khảo sát, hành vi tạo tác được “phát ra” trước, rồi mới được hệ quả định hình.3 Ví dụ trong phòng thí nghiệm, chuột bấm cần gạt và viên thức ăn rơi xuống làm tăng khả năng nó bấm lần sau.3 Ba khái niệm dưới đây giúp hình dung hệ thống này.

Khái niệmNội dung chính
Hành vi tạo tác (operant behavior)Hành vi tác động lên môi trường và được kiểm soát bởi hệ quả. Skinner đặt tên khái niệm này sau khi thấy tốc độ chuột bấm cần gạt phụ thuộc vào điều xảy ra sau cú bấm.1
Củng cố (reinforcement)Sự kiện đi sau hành vi và làm tăng khả năng hành vi ấy lặp lại, như viên thức ăn sau cú bấm cần gạt. Theo cách mô tả hệ thống của Skinner, tiền và sự tán thành là các chất củng cố thứ cấp vì gắn với thức ăn và các nhu cầu cơ bản.3
Lịch củng cố (schedule of reinforcement)Cách sắp xếp thời điểm và tần suất trao củng cố. Skinner và Charles Ferster khảo sát nhiều lịch trong sách Schedules of Reinforcement (1957).1 Ở lịch tỷ lệ biến thiên, củng cố đến sau một số lần phản ứng thay đổi và không báo trước, khác với lịch tỷ lệ cố định.4

Góc nhìn ngày nay: lịch thưởng biến thiên, dopamine và mạng xã hội

Nhiều người liên hệ lịch tỷ lệ biến thiên với thói quen vuốt màn hình mạng xã hội. Một nghiên cứu trên chuột đực dùng lịch này để mô hình hóa cờ bạc.4 Nhóm chuột phải bấm cần để nhận phần thưởng không báo trước có phản ứng mạnh hơn với amphetamine và lựa chọn kém tối ưu hơn trong một bài kiểm tra ra quyết định.4 Tuy vậy, các tác giả nêu rõ nghiên cứu chỉ mô phỏng yếu tố bất định của phần thưởng, chưa mô phỏng toàn bộ hành vi cờ bạc.4

Về mặt thần kinh học, dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh chứ không đơn giản là “hormone khao khát”. Nhiều tế bào thần kinh dopamine ở não giữa phát tín hiệu sai số dự đoán phần thưởng, tức chênh lệch giữa phần thưởng nhận được và phần thưởng được dự đoán.5 Tín hiệu này quan trọng cho việc học về phần thưởng, và nó ở mức nền khi phần thưởng đúng như dự đoán.5

Với mạng xã hội, một nghiên cứu dùng chụp cộng hưởng từ chức năng (fMRI) ở thanh thiếu niên đã mô phỏng một ứng dụng chia sẻ ảnh giống Instagram.6 Khi xem ảnh có nhiều lượt thích, các vùng não liên quan đến xử lý phần thưởng hoạt động mạnh hơn so với ảnh có ít lượt thích.6 Nghiên cứu này đo phản ứng với lượt thích, không kiểm tra lịch thưởng biến thiên, và cũng không nhằm xác định ai bị lệ thuộc vào mạng xã hội.6

Về chẩn đoán, rối loạn cờ bạc là hành vi gây nghiện duy nhất được DSM-5 công nhận như một rối loạn lâm sàng.7 ICD-11 xếp cả rối loạn cờ bạc lẫn rối loạn chơi game vào nhóm rối loạn do hành vi gây nghiện.7 Việc dùng mạng xã hội có vấn đề mới được xem là một rối loạn tiềm năng, nên cụm “nghiện mạng xã hội” chưa phải một chẩn đoán chính thức trong các hệ thống này.7

Theo WHO, rối loạn chơi game gồm ba nét chính là mất kiểm soát việc chơi, ưu tiên chơi hơn các hoạt động khác và tiếp tục chơi dù có hậu quả xấu.8 Chẩn đoán đòi hỏi mô hình hành vi đủ nặng để gây suy giảm đáng kể trong đời sống cá nhân, gia đình, xã hội, học tập hay nghề nghiệp, và thường đã kéo dài ít nhất 12 tháng.8 WHO cũng cho biết rối loạn này chỉ ảnh hưởng đến một phần nhỏ những người chơi game.8

Bài viết chỉ cung cấp kiến thức tâm lý học và không thay thế đánh giá chuyên môn. Nếu việc dùng điện thoại, chơi game hoặc cờ bạc gây khó khăn rõ rệt cho học tập, giấc ngủ hay các mối quan hệ, bạn nên trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Bạn có thể bắt đầu từ cơ sở y tế gần nhất.

Chiếc hộp Skinner và những phát minh khác

Chiếc hộp Skinner, tên khoa học là buồng tạo tác (operant conditioning chamber), trong cấu hình điển hình có một chiếc cần gạt gắn vào thành hộp.3 Khi con vật bấm cần, một viên thức ăn rơi vào khay và cú bấm được ghi lại.3 Máy ghi tích lũy do Skinner sáng chế vẽ mỗi phản ứng thành một nấc đi lên của đường ghi, nên độ dốc đường cho thấy tốc độ phản ứng.1

Buồng tạo tác hay còn gọi là Chiếc hộp Skinner
“Chiếc hộp Skinner” (operant conditioning chamber), thiết bị dùng để nghiên cứu hành vi của động vật trong điều kiện được kiểm soát.

Tên gọi “hộp Skinner” từng bị nhầm với một phát minh khác của ông. Khi vợ đang mang thai lần hai, Skinner thiết kế một chiếc cũi kín, có sưởi ấm và cửa sổ nhựa trong suốt để an toàn hơn loại cũi có song.1 Bài báo ông gửi cho tạp chí Ladies’ Home Journal bị đổi tiêu đề thành “Baby in a Box”.1 Chiếc cũi chỉ được dùng làm nơi ngủ cho em bé, và Quỹ B. F. Skinner cho biết ông chưa bao giờ thí nghiệm trên các con mình.1

Trong Thế chiến II, Skinner xin kinh phí cho một dự án mật huấn luyện bồ câu mổ vào mục tiêu để dẫn đường cho tên lửa.1 Dự án Pigeon bị dừng vì một dự án mật khác là radar, nhưng ông cho rằng nó biến nghiên cứu của mình từ một phân tích thực nghiệm thành một công nghệ.1 Bồ câu phản ứng nhanh hơn chuột, nên ông thấy được tác động của các hệ quả mới nhanh hơn, và từ đó ông thôi làm việc với chuột.1

Ngày 11 tháng 11 năm 1953, khi dự giờ môn toán của con gái nhỏ, Skinner thấy học sinh phải làm cả trang bài rồi mới nhận phản hồi, thường là hôm sau.1 Chiều hôm đó ông chế tạo chiếc máy dạy học đầu tiên, rồi trong ba năm phát triển phương pháp học theo chương trình (programmed instruction) chia nội dung thành các bước nhỏ.1 Phong trào này suy giảm vào khoảng năm 1968 vì nhiều tài liệu viết chưa tốt và các nhà xuất bản ngừng in loại tài liệu này.1

Skinner bị phê bình ở điểm nào?

Phê bình nổi tiếng nhất nhắm vào cuốn Verbal Behavior (1957), nơi Skinner cố giải thích hành vi ngôn ngữ bằng các khái niệm kích thích, củng cố và trạng thái thiếu hụt rút ra từ phòng thí nghiệm.1,3 Năm 1959, nhà ngôn ngữ học Noam Chomsky lập luận rằng khi mở rộng từ thí nghiệm với chuột và bồ câu sang lời nói của con người, các thuật ngữ ấy mất nghĩa chính xác.3 Ông cũng cho rằng trẻ học ngôn ngữ không chỉ nhờ được củng cố tỉ mỉ, và cần tính đến cấu trúc bên trong của người nói.3

Về sau, Chomsky cho biết ông xem bài viết như một phê bình rộng hơn đối với các suy đoán theo hướng hành vi về những quá trình tinh thần cao hơn.3 Theo ông, Verbal Behavior chỉ là ví dụ được trình bày cẩn trọng nhất của cách tiếp cận đó.3 Ông cũng viết rằng ông chưa biết công trình lý thuyết hay thực nghiệm nào thách thức các kết luận của bài viết.3

Giới phân tích hành vi đã đáp lại bằng nhiều bài phản biện.9 Theo phần tóm tắt của một bài viết năm 2006 ghi lại cuộc trò chuyện với Chomsky, các phản biện đó tạo được ít ảnh hưởng.9 Cũng theo phần tóm tắt này, bài phê bình của ông được nhiều người ca ngợi là văn bản có ảnh hưởng nhất trong lịch sử tâm lý học.9 Câu hỏi còn bỏ ngỏ là những nguyên lý học từ chuột và bồ câu giải thích được bao nhiêu phần của hành vi ngôn ngữ phức tạp.

Bản thân Skinner cũng phản bác một cách hiểu phổ biến về thuyết hành vi. Trong bài nói năm 1979, ông cho rằng người phân tích hành vi theo hướng tạo tác không thể xem động vật như cỗ máy.2 Lý do là họ dựa vào nguyên tắc chọn lọc bởi hệ quả, vốn chỉ có ở sinh vật sống.2 Theo Quỹ B. F. Skinner, công trình của ông hay bị hiểu sai và bóp méo, đó cũng là lý do ông viết About Behaviorism (1974).1

Di sản và những năm cuối đời

Tại Harvard, Skinner mở một khóa học cho khoảng 400 sinh viên đại học, và tài liệu soạn cho khóa này trở thành cuốn Science and Human Behavior (Khoa học và hành vi con người, 1953).1 Các học trò của ông góp phần hình thành liệu pháp hành vi (behavior therapy), thuật ngữ do Ogden Lindsley đặt ra.1 Về sau, các nhà nghiên cứu dùng cách phân loại trong Verbal Behavior để dạy giao tiếp cho trẻ, trong đó có trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, theo Quỹ B. F. Skinner.1

Can thiệp hành vi chuyên sâu sớm (EIBI) là một phương pháp dựa trên các nguyên lý của phân tích hành vi ứng dụng (ABA), kéo dài nhiều năm với cường độ 20 đến 40 giờ mỗi tuần.10 Tổng quan Cochrane năm 2018 gộp năm nghiên cứu với 219 trẻ dưới sáu tuổi khi bắt đầu can thiệp.10 Trong số đó chỉ có một thử nghiệm ngẫu nhiên, bốn nghiên cứu còn lại là thử nghiệm có đối chứng không ngẫu nhiên.10

Tổng quan ghi nhận bằng chứng chất lượng thấp rằng EIBI cải thiện hành vi thích nghi, và không có tác dụng bất lợi nào được báo cáo trong các nghiên cứu này.10 Các tác giả kết luận bằng chứng còn yếu vì chủ yếu đến từ các nghiên cứu nhỏ và thiết kế chưa tối ưu.10 Vì vậy hiệu quả của EIBI vẫn còn được thảo luận và cần thêm nghiên cứu chặt chẽ hơn.10

Skinner chuyển sang các vấn đề triết học và đạo đức với Contingencies of Reinforcement (1969), Beyond Freedom and Dignity (1971) và About Behaviorism (1974).1 Năm 1989, ông được chẩn đoán bệnh bạch cầu (leukemia) nhưng vẫn làm việc trong khả năng sức khỏe cho phép.1 Quỹ B. F. Skinner ghi nhận ông phát biểu trước hội trường đông người tại Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) chưa đầy hai tuần trước khi qua đời.1 Ông hoàn tất bài viết dựa trên buổi nói đó vào ngày 18 tháng 8 năm 1990, cũng là ngày ông mất.1

Nếu bạn đang cân nhắc can thiệp hành vi cho một đứa trẻ có dấu hiệu chậm phát triển hoặc tự kỷ, hãy bắt đầu từ cơ sở y tế gần nhất. Tại đó trẻ có thể được đánh giá và tư vấn phù hợp. Nguyên lý củng cố của Skinner giúp hiểu vì sao một hành vi lặp lại nhưng không thay thế đánh giá chuyên môn cho từng trẻ. Để đọc thêm, bạn có thể xem bài về thuyết hành vi của Skinner và tâm lý học hành vi.

Câu hỏi thường gặp về B. F. Skinner

Chiếc hộp Skinner có phải dụng cụ gây đau cho động vật không?

Trong cấu hình điển hình thì không. Theo mô tả phổ biến, đó là một chiếc hộp có cần gạt, và khi con vật bấm cần thì một viên thức ăn rơi xuống khay.3 Tên gọi này cũng từng bị nhầm với chiếc cũi trẻ em do Skinner thiết kế, mà theo Quỹ B. F. Skinner ông không dùng để thí nghiệm trên con mình.1

Nguyên lý của Skinner áp dụng thế nào khi nuôi dạy con?

Ý tưởng cốt lõi là hệ quả theo sau hành vi ảnh hưởng đến khả năng hành vi ấy lặp lại. Skinner từng nghiên cứu việc củng cố đến chậm và thấy rằng phần thưởng đến chậm làm việc thực hiện hành vi kém đi.1 Ví dụ, một lời khen ngay sau khi bé dọn xong phòng có thể dễ gắn với hành vi hơn một lời khen đến muộn nhiều giờ.

Với việc đánh đòn (spanking), một tổng hợp năm 2016 gộp 111 kích thước hiệu ứng, đại diện cho 160.927 trẻ.11 Trong 17 hiệu ứng trung bình, 13 hiệu ứng có ý nghĩa thống kê, và tất cả đều cùng chiều với nguy cơ cao hơn của các kết cục bất lợi.11 Kết quả này mô tả mối liên hệ, chưa cho biết cái nào gây ra cái nào. Nếu bạn gặp khó khăn khi dạy con, hãy trao đổi với chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc bác sĩ nhi khoa tại cơ sở y tế gần nhất.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. B. F. Skinner Foundation. (n.d.). Biographical information. Xem nguồn

2. Strapasson, B. A., & Morris, E. K. (2026). What John B. Watson meant to B. F. Skinner: The 1979 symposium. Xem nguồn

3. Chomsky, N. (1959/1967). A review of B. F. Skinner’s Verbal Behavior. Xem nguồn

4. Zeeb, F. D., et al. (2017). Uncertainty exposure causes behavioural sensitization and increases risky decision-making in male rats: Toward modelling gambling disorder. Xem nguồn

5. Schultz, W. (2016). Dopamine reward prediction error coding. Xem nguồn

6. Sherman, L. E., et al. (2016). The power of the like in adolescence: Effects of peer influence on neural and behavioral responses to social media. Xem nguồn

7. Brand, M., et al. (2025). Current advances in behavioral addictions: From fundamental research to clinical practice. Xem nguồn

8. World Health Organization. (n.d.). Gaming disorder. Xem nguồn

9. Virués-Ortega, J. (2006). The case against B. F. Skinner 45 years later: An encounter with N. Chomsky. Xem nguồn

10. Reichow, B., et al. (2018). Early intensive behavioral intervention (EIBI) for young children with autism spectrum disorders (ASD). Xem nguồn

11. Gershoff, E. T., & Grogan-Kaylor, A. (2016). Spanking and child outcomes: Old controversies and new meta-analyses. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan