Nhận thức & Hành vi

Lịch củng cố và tạo hình hành vi trong thuyết của Skinner

B.F Skinner - Thuyết Điều kiện hóa tạo tác

Vì sao ta có thể lướt mạng xã hội hàng giờ, hay vì sao người chơi máy đánh bạc khó dừng tay dù đang thua? Thuyết của B. F. Skinner gợi ý một phần câu trả lời nằm ở lịch củng cố, tức phần thưởng đến đều đặn hay bất ngờ, theo số lần làm hay theo thời gian. Cùng với đó, kỹ thuật tạo hình hành vi cho thấy cách dạy một hành vi phức tạp qua từng bước nhỏ. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Điều kiện hóa tạo tác và lịch củng cố liên quan thế nào?

Điều kiện hóa tạo tác (operant conditioning) là cách học trong đó hành vi mạnh lên hoặc yếu đi tùy vào hệ quả đi sau nó.1 Dựa trên luật hiệu quả của Thorndike, Skinner làm thí nghiệm chủ yếu với chuột và bồ câu trong một buồng thí nghiệm về sau được gọi là hộp Skinner.1 Trong hộp có cần gạt cho chuột hoặc đĩa nhỏ cho bồ câu, và mỗi lần con vật nhấn hay mổ có thể nhận thức ăn, còn máy ghi lại số lần phản ứng.1

Lịch củng cố trả lời câu hỏi phần thưởng được trao khi nào. Bài này đi sâu vào lịch củng cố và tạo hình hành vi, còn phần tổng quan về thuyết hành vi của Skinner được trình bày trong bài Thuyết hành vi của B. F. Skinner. Nếu bạn muốn biết Skinner là ai và đã đi đến các ý tưởng này ra sao, hãy đọc bài Tiểu sử B. F. Skinner.

Củng cố liên tục và củng cố ngắt quãng khác nhau ra sao?

Củng cố liên tục là khi hành vi được thưởng mỗi lần nó xuất hiện.1 Đây là cách nhanh nhất để dạy một hành vi mới, và thưởng ngay sau hành vi giúp người học hay con vật nối được hành vi với hệ quả.1 Ví dụ, mỗi lần chú chó ngồi xuống đúng hiệu lệnh, bạn cho nó một miếng bánh ngay lập tức.

Khi hành vi đã hình thành, người huấn luyện thường chuyển sang củng cố ngắt quãng, tức không phải lần nào làm cũng được thưởng.1 Các lịch ngắt quãng được chia theo hai trục. Trục thứ nhất là cố định hay biến thiên, còn trục thứ hai là dựa vào thời gian hay dựa vào số lần phản ứng.1

B.F Skinner - Thuyết Điều kiện hóa tạo tác

Bốn lịch củng cố ngắt quãng là gì?

Kết hợp hai trục cho ra bốn lịch củng cố ngắt quãng, mỗi lịch tạo ra một kiểu phản ứng riêng.1 Bảng dưới đây tóm tắt cách thưởng, kiểu phản ứng thường thấy và ví dụ mà một giáo trình tâm lý học nhập môn dùng để minh họa. Các ví dụ giúp hình dung, nhưng hành vi ngoài đời thường chịu tác động của nhiều lịch cùng lúc.

Lịch củng cốCách thưởngKiểu phản ứngVí dụ
Khoảng thời gian cố địnhSau những khoảng thời gian đoán trước đượcMức vừa, nghỉ rõ sau mỗi lần được thưởngNgười bệnh tự bấm thuốc giảm đau, bác sĩ giới hạn mỗi giờ một liều
Khoảng thời gian biến thiênSau những khoảng thời gian không đoán trướcMức vừa nhưng đềuKiểm tra mạng xã hội
Tỷ lệ cố địnhSau một số lần phản ứng đoán trước đượcCao, có nghỉ sau mỗi lần được thưởngCông nhân hưởng lương theo sản phẩm
Tỷ lệ biến thiênSau một số lần phản ứng không đoán trướcCao và đềuCờ bạc

Với lịch tỷ lệ cố định, chất lượng hành vi dễ bị xem nhẹ vì chỉ số lượng mới được tính.1 Ví dụ, nhân viên hưởng hoa hồng theo số kính bán ra có thể cố bán thêm cả khi khách không cần. Theo giáo trình, lịch tỷ lệ cố định hợp để tăng số lượng đầu ra, còn lịch khoảng thời gian cố định không dựa vào số lượng nên có thể giúp chất lượng tốt hơn.1

Vì sao lịch tỷ lệ biến thiên khó dập tắt nhất?

Trong các lịch củng cố, lịch tỷ lệ biến thiên tạo ra nhiều phản ứng nhất và khó dập tắt nhất, còn lịch khoảng thời gian cố định tạo ra ít phản ứng nhất và dễ dập tắt nhất.1 Dập tắt (extinction) là khi hành vi yếu dần rồi mất đi sau khi phần thưởng ngừng. Tốc độ dập tắt phụ thuộc vào lịch củng cố trước đó.1

Cờ bạc là ví dụ điển hình của lịch tỷ lệ biến thiên, vì người chơi không bao giờ biết lần thắng tiếp theo đến khi nào.1 Giáo trình nhập môn cho rằng đây là một trong những lý do khiến cờ bạc dễ gây nghiện và khó dừng.1 Ngược lại, người bệnh bấm thuốc giảm đau trước giờ cho phép sẽ không nhận được thuốc, nên họ nhanh chóng thôi bấm ngoài giờ.1 Bạn có thể đọc thêm cách các nền tảng số dùng nguyên lý này trong bài Hộp Skinner thời đại số.

Nếu bạn thấy khó kiểm soát việc cá cược hoặc chơi game có tiền thật, đó không phải chuyện thiếu ý chí. Hãy trò chuyện với người thân tin cậy hoặc tìm chuyên gia hỗ trợ về hành vi gây nghiện.

Tạo hình hành vi (shaping) là gì?

Tạo hình hành vi là kỹ thuật thưởng cho những bước tiến dần tới hành vi đích, thay vì chỉ thưởng khi hành vi đích xuất hiện trọn vẹn.1 Kỹ thuật này cần thiết vì con vật hay con người hiếm khi tự làm ra một hành vi phức tạp. Hành vi được chia thành nhiều bước nhỏ dễ đạt, mỗi lần chỉ thưởng cho bước gần đích hơn bước trước, cho tới khi chỉ thưởng hành vi đích.1

Bằng cách này, Skinner dạy bồ câu những việc đơn giản như mổ đĩa, lẫn những việc khác thường như xoay vòng, đi hình số tám và thậm chí chơi bóng bàn.1 Theo một bài phân tích lịch sử, Skinner chưa từng tự tay tạo hình một phản ứng cho tới năm 1943, trong một lần tình cờ trên tầng thượng một nhà máy bột mì ở Minneapolis.2 Trải nghiệm này khiến ông đặt ra thuật ngữ shaping và thay đổi cách ông nhìn về hành vi ngôn ngữ.2

B.F Skinner - Thuyết Điều kiện hóa tạo tác

Tạo hình hành vi được dùng với trẻ em thế nào?

Với trẻ em, tạo hình hành vi nghĩa là ghi nhận từng bước nhỏ thay vì đòi kết quả hoàn chỉnh ngay. Một ví dụ trong giáo trình là dạy trẻ dọn phòng: đầu tiên dọn một món đồ chơi, rồi năm món, rồi tự chọn dọn mười món hay cất sách vở, rồi dọn gần hết, cuối cùng dọn cả phòng.1 Mỗi bước đều được củng cố trước khi chuyển sang bước tiếp theo.1

Nguyên lý củng cố và tạo hình cũng là nền của phân tích hành vi ứng dụng, được trình bày trong bài Liệu pháp phân tích hành vi ứng dụng (ABA). Nếu muốn hiểu thêm dạng học có trước Skinner, bạn có thể đọc bài về Ivan Pavlov và phản xạ có điều kiện. Hai dạng học này thường được so sánh với nhau trong các giáo trình nhập môn.

Thưởng có làm trẻ mất hứng thú tự thân không?

Có thể, tùy loại phần thưởng. Một phân tích gộp 128 nghiên cứu ghi nhận rằng phần thưởng hữu hình được hứa trước, như quà hay tiền trao khi tham gia, hoàn thành hay làm tốt, làm giảm hứng thú tự thân với hoạt động.3 Hứng thú này được đo bằng việc người tham gia có tự quay lại làm hoạt động đó khi được tự do chọn hay không.3

Ngược lại, lời phản hồi tích cực làm tăng cả việc tự quay lại hoạt động lẫn hứng thú mà người tham gia tự báo cáo.3 Phần thưởng hữu hình cũng có xu hướng bất lợi hơn với trẻ em so với sinh viên đại học.3 Điều này gợi ý rằng khi áp dụng nguyên lý của Skinner trong gia đình hay lớp học, lời ghi nhận cụ thể thường an toàn hơn việc liên tục hứa quà.

Câu hỏi thường gặp về lịch củng cố

Nên dùng củng cố liên tục hay ngắt quãng khi dạy con?

Khi dạy một hành vi mới, củng cố liên tục giúp học nhanh nhất.1 Khi hành vi đã quen, chuyển dần sang củng cố ngắt quãng giúp hành vi khó mất đi hơn khi phần thưởng thưa dần.1 Phần thưởng nên ưu tiên lời ghi nhận cụ thể hơn quà vật chất.3

Lịch củng cố có giải thích được thói quen lướt điện thoại không?

Một phần. Giáo trình nhập môn xếp việc kiểm tra mạng xã hội vào lịch khoảng thời gian biến thiên, vì tin nhắn hay lượt thích đến vào những lúc không đoán trước.1 Tuy vậy, thói quen dùng điện thoại còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác như cảm xúc, công việc và môi trường xung quanh, nên lịch củng cố chỉ là một mảnh ghép.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Spielman, R. M., et al. (2020). Operant conditioning. Xem nguồn

2. Peterson, G. B. (2004). A day of great illumination: B. F. Skinner’s discovery of shaping. Xem nguồn

3. Deci, E. L., et al. (1999). A meta-analytic review of experiments examining the effects of extrinsic rewards on intrinsic motivation. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan