Tâm lý học dễ hiểu

Cơ chế đối phó (coping) là gì? Khi nào giúp ích, khi nào gây hại

Cơ chế đối phó là gì, khác cơ chế phòng vệ thế nào và vì sao linh hoạt quan trọng hơn chia tốt xấu, theo nghiên cứu.

Hai bàn tay ôm tách trà nóng, chữ Cơ chế đối phó là gì?, Khi nào giúp ích, khi nào gây hại

Sau một ngày bị sếp phê bình, có người ngồi lập danh sách việc cần sửa, có người gọi cho bạn thân, có người lướt điện thoại tới nửa đêm hay rót thêm vài ly bia. Tất cả đều là cách đối phó (coping), tức những suy nghĩ và hành động ta dùng để xoay xở với tình huống căng thẳng. Không có cách nào tốt trong mọi hoàn cảnh, điều quan trọng là cách ấy có hợp với tình huống và có để lại cái giá lâu dài hay không.

Bài viết giải thích cơ chế đối phó là gì, khác cơ chế phòng vệ ở đâu và vì sao cách chia “lành mạnh – độc hại” đôi khi quá đơn giản. Bạn cũng sẽ thấy nghiên cứu nói gì về né tránh, về sự linh hoạt và khi nào nên tìm thêm hỗ trợ. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Cơ chế đối phó là gì?

Cơ chế đối phó (coping) là những suy nghĩ và việc làm một người dùng để xoay xở với áp lực bên trong lẫn bên ngoài, trong tình huống mà họ thấy là căng thẳng.1 Chữ “đánh giá” rất quan trọng, vì cùng một sự việc có thể khiến người này thấy bị đe dọa nhưng người khác thấy bình thường. Tính đến năm 2004, đối phó đã là một trọng tâm nghiên cứu của khoa học xã hội trong hơn ba thập kỷ.1

Đối phó khác cơ chế phòng vệ (defense mechanism) chủ yếu ở mức độ ý thức. Theo StatPearls, bộ tài liệu tham khảo y khoa trên thư viện NCBI của Mỹ, đối phó là những việc làm có ý thức và tự nguyện.2 Còn cơ chế phòng vệ là những phản ứng thích nghi diễn ra ở mức tiềm thức hoặc vô thức.2 Ví dụ, chủ động gọi cho bạn để kể chuyện là một cách đối phó. Bực sếp nhưng về nhà lại gắt với người thân mà không nhận ra mình đang trút giận thì gần với cơ chế phòng vệ hơn.

So sánh cơ chế đối phó, là sự huy động hành động có ý thức và tự nguyện như chủ động gọi cho bạn để kể chuyện, với cơ chế phòng vệ, là phản ứng thích nghi dưới ngưỡng ý thức hoặc vô thức như bực sếp nhưng về nhà gắt với người thân mà không nhận ra

Gặp chuyện khó, nên tìm cách giải quyết ngay hay lo cho cảm xúc trước?

Đối phó tập trung vào vấn đề nhắm thẳng vào điều gây căng thẳng, như lập kế hoạch hay chủ động hành động.2 Đối phó tập trung vào cảm xúc nhắm vào việc làm dịu cảm xúc tiêu cực đi kèm, ví dụ nhìn sự việc theo hướng khác, chấp nhận điều không đổi được hoặc dùng sự hài hước.2 Tìm sự hỗ trợ về tinh thần hay thực tế từ người xung quanh cũng là một nhóm cách đối phó thường được nhắc tới.2

Nhóm cách đối phóMục tiêuVí dụ khi nợ thẻ tín dụng
Tập trung vào vấn đềThay đổi điều gây căng thẳngLiệt kê các khoản nợ, gọi ngân hàng hỏi phương án trả góp
Tập trung vào cảm xúcLàm dịu cảm xúc đi kèmViết ra nỗi lo, nhắc mình rằng việc này có thể xử lý từng bước
Tìm hỗ trợ xã hộiCó thêm nguồn lực từ người khácKể với người thân, hỏi người có kinh nghiệm tài chính
Né tránhTạm không nghĩ tới vấn đềTắt điện thoại, không mở tin nhắn nhắc nợ

Các nhóm này không loại trừ nhau. Khi nợ dồn, một người có thể vừa gọi ngân hàng hỏi cách trả góp, vừa viết ra nỗi lo để đầu óc bớt rối. StatPearls cho biết một số nghiên cứu gợi ý cách tập trung vào vấn đề có thể có lợi nhất, dù nhiều cách đối phó chỉ hữu ích trong những tình huống nhất định.2 Với điều không thể thay đổi, như mất người thân, giải quyết vấn đề có khi không áp dụng được, nên các cách làm dịu cảm xúc có vai trò riêng.

Có cách đối phó nào luôn tốt hay luôn xấu không?

Thường là có. Chính giới nghiên cứu đã phê bình các cách phân loại đối phó quen thuộc. Một tổng quan năm 2003 phân tích 100 công cụ đo đối phó và tổng hợp được khoảng 400 cách đối phó khác nhau.3 Các tác giả khuyến nghị thôi dùng ba cách chia phổ biến nhất là vấn đề – cảm xúc, tiếp cận – né tránh và nhận thức – hành vi.3 Thay vào đó, họ đề xuất gom các cách đối phó thành những nhóm lớn theo kiểu hành động và nêu 13 nhóm cốt lõi.3

Tổng quan năm 2003 phân tích 100 công cụ đo đối phó, tổng hợp khoảng 400 cách đối phó khác nhau, đề xuất 13 họ cốt lõi có thể có và khuyến nghị thôi dùng ba cách chia vấn đề và cảm xúc, tiếp cận và né tránh, nhận thức và hành vi

Một tổng quan năm 2004 cũng chỉ ra ba thách thức lớn của nghiên cứu đối phó là cách đo, cách gọi tên và cách xác định thế nào là hiệu quả.1 Ví dụ, khóc khi buồn có thể giúp một người nhẹ lòng hơn, nhưng nếu đi cùng việc nghĩ đi nghĩ lại mãi một chuyện, nó có thể khiến họ mệt hơn. Vì vậy, nhãn “lành mạnh” hay “độc hại” nên được hiểu là xu hướng chung trong nghiên cứu, không phải phán quyết cho từng hành động.

Cứ né tránh, cố nén cảm xúc thì về lâu dài có sao không?

Ở trẻ em và thanh thiếu niên, né tránh và đè nén cảm xúc đi cùng nhiều triệu chứng tâm lý hơn.4 Một phân tích gộp năm 2017, tức gom kết quả của 212 nghiên cứu với 80.850 trẻ em và thanh thiếu niên, cho thấy dùng những cách đối phó hữu ích đi cùng ít triệu chứng hơn.4 Ngược lại, đối phó rút lui, đè nén cảm xúc, né tránh và chối bỏ gắn với nhiều triệu chứng hơn.4 Phần lớn nghiên cứu trong đó là cắt ngang, tức đo tại một thời điểm, nên chưa thể nói né tránh gây ra triệu chứng hay ngược lại.4

Một phân tích gộp năm 2010 trên 114 nghiên cứu xét sáu chiến lược điều hòa cảm xúc và các triệu chứng tâm lý.5 Suy nghĩ lặp đi lặp lại (rumination) liên hệ với triệu chứng mạnh nhất.5 Kế đến là né tránh, giải quyết vấn đề và đè nén cảm xúc, với mức liên hệ trung bình đến lớn.5 Đây là độ mạnh liên hệ, không có nghĩa mọi chiến lược đều có hại. Các tác giả bất ngờ vì đánh giá lại tình huống (reappraisal) và chấp nhận, hai chiến lược quen thuộc trong trị liệu, chỉ có mức liên hệ nhỏ đến trung bình.5

Một ví dụ quen thuộc là uống rượu để quên chuyện buồn. Tổng quan năm 2005 về động cơ uống rượu ở người trẻ ghi nhận chỉ một số ít người uống để đối phó.6 Tuy vậy, động cơ này đi cùng các vấn đề liên quan đến rượu, còn uống vì lý do xã giao gắn với mức uống vừa phải.6 Nói cách khác, cùng là uống, lý do phía sau có thể đi cùng những hệ quả khác nhau.

Cũng có những hành vi gây hại trực tiếp cho cơ thể, như tự làm hại bản thân. NHS mô tả tự hại thường là cách một người cố xoay xở với đau khổ cảm xúc dữ dội, và ghi nhận mối liên hệ rõ giữa tiền sử tự hại với ý nghĩ, hành vi tự sát.7 Vì vậy, điều quan trọng là tìm đúng hỗ trợ hoặc điều trị để xử lý nguyên nhân bên dưới theo cách ít gây hại hơn.7

Nếu bạn đang nghĩ đến hoặc đang tự làm hại bản thân, hãy nói với một người đáng tin và tìm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Vì sao biết đổi cách đối phó lại quan trọng hơn tìm cách “đúng”?

Các nhà nghiên cứu ngày càng chú ý đến khả năng điều chỉnh cách đối phó theo hoàn cảnh, thay vì tìm một chiến lược luôn đúng. Một tổng quan năm 2013 gọi giả định rằng mỗi chiến lược luôn có lợi hoặc luôn có hại là “ngộ nhận về hiệu quả đồng nhất”.8 Bài viết đề xuất khái niệm linh hoạt điều hòa (regulatory flexibility) gồm ba phần: nhạy với bối cảnh, có nhiều chiến lược để chọn và biết điều chỉnh khi nhận phản hồi.8

Một nghiên cứu năm 2014 gộp kết quả của các nghiên cứu từ 1978 đến 2013, gần 59.000 người tham gia, ghi nhận người linh hoạt hơn khi đối phó có xu hướng thích nghi tâm lý tốt hơn.9 Mối liên hệ này ở mức nhỏ đến vừa (hệ số tương quan khoảng 0,23).9 Mối liên hệ rõ hơn khi linh hoạt được hiểu là chọn cách hợp với tình huống hoặc tin rằng mình xoay xở được.9 Đáng chú ý, liên hệ này mạnh hơn ở các nước ít đề cao chủ nghĩa cá nhân, nhưng điều đó chưa đủ để kết luận cho riêng Việt Nam.9

Sơ đồ khái niệm linh hoạt điều hòa gồm ba phần: nhạy với bối cảnh, có nhiều chiến lược để chọn, biết điều chỉnh khi nhận phản hồi, kèm kết quả phân tích gộp năm 2014 với gần 59.000 người, hệ số tương quan khoảng 0,23, mức nhỏ đến vừa

Mình có thể bắt đầu thay đổi cách đối phó từ đâu?

Một gợi ý thực tế là tự hỏi ba câu khi gặp chuyện căng thẳng: điều gì ở đây mình thay đổi được, cảm xúc của mình đang ở mức nào và mình cần ai hỗ trợ. Nếu có phần thay đổi được, chia nhỏ vấn đề thành bước cụ thể, như gửi một email hỏi phương án trả góp trong sáng nay, thường dễ bắt đầu hơn. Nếu cảm xúc đang quá cao, có thể cần làm dịu mình trước rồi mới tính tiếp. Câu hỏi đầu tiên gần với ý “nhạy với bối cảnh” trong khái niệm linh hoạt điều hòa.8

Tạm gác vấn đề cũng có thể hữu ích khi nó có thời hạn rõ và có kế hoạch quay lại. Ví dụ, sau một trận cãi nhau, bạn có thể nói “mình đang rất giận, cho mình nửa tiếng rồi mình nói tiếp” thay vì im lặng bỏ đi nhiều ngày. Điểm khác giữa nghỉ ngơi và né tránh kéo dài nằm ở việc bạn có quay lại xử lý điều cần xử lý hay không.

Ba câu tự hỏi khi căng thẳng: điều gì ở đây mình thay đổi được, cảm xúc của mình đang ở mức nào, mình cần ai hỗ trợ, kèm gợi ý tạm gác vấn đề có thời hạn rõ và câu ví dụ xin nửa tiếng rồi nói tiếp

Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có phát hành cuốn hướng dẫn minh họa Doing What Matters in Times of Stress, tức “Làm điều quan trọng trong lúc căng thẳng”.10 Cuốn sách dựa trên bằng chứng, đã được thử nghiệm trong thực tế và hướng dẫn các kỹ năng tự giúp chỉ mất vài phút mỗi ngày.10 Đây là tài liệu tự giúp cho căng thẳng thường ngày, không thay thế điều trị khi khó khăn đã kéo dài hoặc nặng hơn.

Lưu ý học thuật

Đến lúc nào thì nên tìm chuyên gia?

Bạn nên tìm gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần khi các cách đối phó quen thuộc không còn giúp được và căng thẳng kéo dài nhiều tuần. Tín hiệu khác là khi khó khăn bắt đầu ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, học tập hay các mối quan hệ. Việc phải dựa nhiều hơn vào rượu, chất kích thích hay những hành vi khiến bạn hối hận sau đó cũng là lý do nên trao đổi với bác sĩ hoặc nhà tâm lý. Gặp chuyên gia không có nghĩa bạn yếu đuối, mà là thêm một nguồn hỗ trợ khi cần.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an). Nếu căng thẳng đi cùng buồn bã kéo dài và mất hứng thú, bài Trầm cảm là gì? Dấu hiệu, nguyên nhân và khi nào nên đi khám có thể giúp bạn hiểu thêm.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Folkman, S., & Moskowitz, J. T. (2004). Coping: Pitfalls and promise. Xem nguồn

2. Algorani, E. B., & Gupta, V. (2023). Coping mechanisms. Xem nguồn

3. Skinner, E. A., et al. (2003). Searching for the structure of coping: A review and critique of category systems for classifying ways of coping. Xem nguồn

4. Compas, B. E., et al. (2017). Coping, emotion regulation, and psychopathology in childhood and adolescence: A meta-analysis and narrative review. Xem nguồn

5. Aldao, A., et al. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Xem nguồn

6. Kuntsche, E., et al. (2005). Why do young people drink? A review of drinking motives. Xem nguồn

7. National Health Service. (2023). Why people self-harm. Xem nguồn

8. Bonanno, G. A., & Burton, C. L. (2013). Regulatory flexibility: An individual differences perspective on coping and emotion regulation. Xem nguồn

9. Cheng, C., et al. (2014). Coping flexibility and psychological adjustment to stressful life changes: A meta-analytic review. Xem nguồn

10. World Health Organization. (2020). Doing what matters in times of stress: An illustrated guide. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan