Khi đau buồn hay tức giận, có người viết, vẽ, chạy bộ hoặc làm việc cật lực hơn bình thường. Trong tâm lý học, một cách giải thích cổ điển cho kiểu chuyển hướng này là thăng hoa (sublimation), tức cơ chế phòng vệ đưa thôi thúc khó chấp nhận sang cách thể hiện mà xã hội chấp nhận. Khái niệm này đến từ phân tâm học và bằng chứng thực nghiệm trực tiếp còn ít. Đau khổ cũng không phải điều kiện cần hay đủ để có sáng tạo. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Cơ chế thăng hoa là gì?
Thăng hoa (sublimation) là cơ chế phòng vệ trong phân tâm học cổ điển. Theo lý thuyết này, những thôi thúc tính dục hoặc hung hăng khó chấp nhận được tâm trí vô thức chuyển sang những cách thể hiện mà xã hội chấp nhận.1 Những cách thể hiện này là các hành vi mới học được và vẫn mang lại phần nào thỏa mãn gián tiếp cho thôi thúc ban đầu. Chúng được cho là giúp bảo vệ cá nhân khỏi lo âu do thôi thúc ấy gây ra.1
Từ điển Tâm lý học của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA) nêu ví dụ minh họa. Thôi thúc phô bày bản thân có thể tìm lối ra qua biên đạo múa. Mong muốn nhìn trộm có thể dẫn đến nghiên cứu khoa học, và một thôi thúc hung hăng nguy hiểm có thể được thể hiện trên sân bóng.1 Đây là mô tả trong khuôn khổ lý thuyết cổ điển, và từ điển dùng cách nói “được cho là” khi bàn về tác dụng bảo vệ. Nói cách khác, khái niệm xuất phát từ lý thuyết, còn việc kiểm chứng bằng thực nghiệm thì còn ít.

Bạn có thể đọc thêm về nền tảng của khái niệm trong bài Phân tâm học và bài Cơ chế phòng vệ. Hai bài này giải thích vì sao phân tâm học cho rằng tâm trí có những cách tự bảo vệ khỏi lo âu. Phần dưới đây tập trung vào việc nghiên cứu hiện đại nói gì về thăng hoa.
Vì sao thăng hoa được xem là cách tự vệ tâm lý “trưởng thành”?
Trong các mô hình hiện đại, cơ chế phòng vệ không mặc nhiên là bệnh lý. Một bài tổng quan năm 2025 mô tả chúng như những cách tâm trí dung hòa giữa thôi thúc bản năng, chuẩn mực đạo đức và thực tế bên ngoài.2 Bài này nhắc lại quan điểm cổ điển rằng một cơ chế phòng vệ có thể thích nghi hoặc không, tùy vào mức trưởng thành và tính linh hoạt của cái tôi.2 Vì vậy, mức độ thích nghi phụ thuộc vào cách và hoàn cảnh sử dụng, không chỉ vào tên gọi của cơ chế.
Các cơ chế phòng vệ còn được xếp theo mức trưởng thành. Một bài báo năm 2000 mô tả các cơ chế nằm ở phía trưởng thành nhất của Thang chức năng phòng vệ (Defensive Function Scale) trong DSM-IV, gồm vị tha, kiềm chế, hài hước, dự liệu và thăng hoa.3 Tác giả cho rằng mức trưởng thành của phòng vệ ít phụ thuộc vào tầng lớp xã hội, học vấn và chỉ số IQ. Đồng thời, tác giả thừa nhận rất khó đo cơ chế phòng vệ một cách đáng tin cậy.3
Bài tổng quan năm 2025 ghi nhận các cơ chế trưởng thành như thăng hoa, hài hước và vị tha đi cùng khả năng thích nghi tốt hơn với cuộc sống và các mối quan hệ về lâu dài.2 Công cụ tham chiếu là Thang đánh giá cơ chế phòng vệ (DMRS), gồm 30 cơ chế chia thành bảy mức thích nghi. Nghiên cứu dùng DMRS cho thấy khi phòng vệ chuyển dần sang mức trưởng thành hơn, kết quả trị liệu thường tốt hơn ở nhiều trường phái. Giới hạn là nhiều nghiên cứu chỉ đo tại một thời điểm hoặc dựa vào bảng hỏi tự trả lời.2
Dồn cảm xúc vào việc khác, khoa học đã kiểm chứng được chưa?
Một nghiên cứu năm 2013 kết hợp dữ liệu quan sát với hai thí nghiệm. Nhóm tác giả hỏi liệu người theo đạo Tin Lành, so với người Công giáo và người Do Thái, có dễ chuyển cảm xúc bị cấm đoán thành thành quả hơn hay không.4 Trong dữ liệu mẫu Terman, người Tin Lành có vấn đề tính dục gắn với lo âu về điều cấm kỵ có thành tựu sáng tạo lớn hơn hai nhóm so sánh. Hai nhóm này gồm người có vấn đề tính dục không liên quan đến lo âu ấy và người không có vấn đề tính dục.4
Theo bản tóm tắt, ở hai thí nghiệm tiếp theo, người Tin Lành tạo ra tác phẩm điêu khắc và thơ sáng tạo hơn. Điều này xảy ra khi họ được gợi nhắc bằng từ ngữ về sự đày đọa, được gợi lên những ham muốn tình dục không thể chấp nhận, hoặc bị buộc kìm nén cơn giận.4 Theo các tác giả, chỉ kích hoạt cơn giận hay sự hấp dẫn tình dục thì chưa đủ. Chính việc cảm xúc bị cấm đoán hoặc kìm nén mới thúc đẩy sáng tạo, và họ cho rằng đây có thể là bằng chứng thực nghiệm đầu tiên cho thăng hoa.4
Dù vậy, không nên hiểu kết quả này rộng hơn những gì nó cho thấy. Bản tóm tắt không nêu cỡ mẫu, và kết quả đến từ một nhóm văn hóa cụ thể, nên chưa thể suy ra cho mọi người. Đây cũng chưa phải bằng chứng rằng đau khổ nói chung làm tăng sáng tạo, vì các thí nghiệm đo phản ứng với những kích thích trong phòng thí nghiệm.
Phải đau khổ mới sáng tác hay được, có đúng không?
Một câu chuyện phổ biến cho rằng những tác phẩm lớn thường sinh ra từ tâm hồn tổn thương. Dữ liệu dân số cho thấy bức tranh phức tạp hơn nhiều, và không đủ để lãng mạn hóa đau khổ. Bài này cũng không đưa ra chẩn đoán cho các nghệ sĩ đã mất, vì những nhận định như vậy chỉ là suy đoán và không thể kiểm chứng.
Một nghiên cứu trên dữ liệu đăng ký toàn dân Thụy Điển so sánh tỷ lệ làm nghề sáng tạo (khoa học, nghệ thuật) giữa các nhóm. Các nhóm gồm 1.173.763 người có chẩn đoán tâm thần, người thân không có chẩn đoán của họ và nhóm đối chứng từ cùng dân số.5 Ngoại trừ rối loạn lưỡng cực, người làm nghề sáng tạo nói chung không mắc các rối loạn này nhiều hơn nhóm đối chứng. Riêng nghề viết văn lại đi cùng tỷ lệ cao hơn ở tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực, trầm cảm, rối loạn lo âu, lạm dụng chất và tự sát.5
Một nghiên cứu khác trên 4.454.763 người ở Thụy Điển xem xét việc nhập viện vì một số rối loạn. So với dân số chung, người từng học ngành nghệ thuật ở bậc đại học có khả năng nhập viện vì tâm thần phân liệt, rối loạn lưỡng cực và trầm cảm đơn cực cao hơn. Tỷ số chênh (odds ratio) lần lượt khoảng 1,90, 1,62 và 1,39. Kết quả vẫn giữ sau khi tính đến IQ và các yếu tố khác có thể làm sai lệch phép so sánh.6

Cả hai nghiên cứu đều là nghiên cứu quan sát, nên không cho biết nghệ thuật gây ra bệnh, bệnh thúc đẩy nghệ thuật, hay cả hai cùng chịu ảnh hưởng của một yếu tố khác. Điều này cũng không cho phép kết luận rằng sáng tạo gây ra rối loạn tâm thần. Điều có thể nói là không có cơ sở để xem đau khổ như một điều kiện cần có của sáng tạo. Người đang chịu đựng cảm xúc nặng nề xứng đáng được hỗ trợ trước khi nghĩ đến thành quả.
Vẽ, viết hay hát ra nỗi buồn có giúp mình nhẹ lòng hơn không?
Một báo cáo tổng quan phạm vi năm 2019 của Văn phòng Khu vực châu Âu thuộc Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xác định hơn 3.000 nghiên cứu về nghệ thuật và sức khỏe. Báo cáo kết luận nghệ thuật đóng vai trò đáng kể trong phòng ngừa bệnh, thúc đẩy sức khỏe và hỗ trợ điều trị.7 Các thiết kế nghiên cứu trong báo cáo rất đa dạng, từ thử nghiệm thí điểm không đối chứng đến nghiên cứu theo dõi quy mô quốc gia và thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.7
Vì vậy, mức độ tin cậy của từng kết quả không đồng đều. Trang tóm tắt của báo cáo không nêu thăng hoa như một cơ chế giải thích. Do đó, không nên suy ra rằng mọi hoạt động nghệ thuật đều là thăng hoa, hay rằng thăng hoa là lý do khiến nghệ thuật có lợi.
Làm sao biết việc mình đang làm có phải là thăng hoa?
Hãy xét một ví dụ giả định. Sau một buổi họp bị góp ý gay gắt, bạn thấy bực và dồn sức viết lại bản đề xuất cho tốt hơn. Cách nhìn phân tâm cổ điển có thể gọi đó là thăng hoa, nhưng cách nhìn khác sẽ gọi đó là đối phó hoặc điều hòa cảm xúc.
Bài tổng quan năm 2025 cũng nêu rằng giữa cơ chế phòng vệ, đối phó và điều hòa cảm xúc có những chỗ chồng lấn về khái niệm.2 Vì vậy, cùng một hành động có thể được giải thích theo nhiều cách, và từ bên ngoài ta khó xác định đó có phải thăng hoa hay không. Các nguồn ở trên cũng không cho thấy việc ép cảm xúc nặng nề thành thành tích là có lợi, nên bạn không cần xem đó là mục tiêu.

Đến lúc nào thì nên tìm người hỗ trợ?
Nếu cảm giác đau buồn, tức giận hoặc trống rỗng kéo dài, bạn có thể trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Điều này đặc biệt đáng cân nhắc khi cảm giác ấy gây khó chịu hoặc ảnh hưởng đến giấc ngủ, công việc, học tập và các mối quan hệ. Bạn không cần biến cảm xúc ấy thành một tác phẩm hay một thành tích trước khi xứng đáng nhận hỗ trợ. Bài Trầm cảm là gì trình bày thêm về dấu hiệu và thời điểm nên đi khám.
Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an).

Tài liệu tham khảo học thuật
1. American Psychological Association. (2018). Sublimation. Xem nguồn
2. Lingiardi, V., & Madeddu, F. (2025). Revisiting defense mechanisms in contemporary clinical practice: Evidence and perspectives. Xem nguồn
3. Vaillant, G. E. (2000). Adaptive mental mechanisms: Their role in a positive psychology. Xem nguồn
4. Kim, E., et al. (2013). Sublimation, culture, and creativity. Xem nguồn
5. Kyaga, S., et al. (2013). Mental illness, suicide and creativity: 40-year prospective total population study. Xem nguồn
6. MacCabe, J. H., et al. (2018). Artistic creativity and risk for schizophrenia, bipolar disorder and unipolar depression: A Swedish population-based case-control study and sib-pair analysis. Xem nguồn
7. World Health Organization Regional Office for Europe. (2019). What is the evidence on the role of the arts in improving health and well-being? A scoping review. Xem nguồn




