Hiệu ứng Dunning–Kruger là gì? Bằng chứng và tranh luận

Bạn có thể từng nghe câu “người càng kém càng tưởng mình giỏi” mỗi khi ai đó nhắc đến hiệu ứng Dunning–Kruger. Thật ra, nghiên cứu gốc nói hẹp hơn nhiều: nhóm có điểm thấp nhất ở một số bài kiểm tra đã đánh giá hiệu suất của mình cao hơn thực tế. Các tác giả cho rằng thiếu kỹ năng cũng làm giảm khả năng nhận ra lỗi của chính mình, nhưng đến nay giới nghiên cứu vẫn tranh luận về mức độ đúng của lời giải thích này. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Hiệu ứng Dunning–Kruger là gì?

Hiệu ứng Dunning–Kruger là giả thuyết cho rằng người có kỹ năng thấp trong một lĩnh vực thường đánh giá hiệu suất của mình cao hơn thực tế. Lý do được đề xuất là chính sự thiếu kỹ năng làm giảm khả năng nhận ra lỗi. Tên gọi lấy từ hai nhà tâm lý học Justin Kruger và David Dunning, tác giả bài báo năm 1999.¹ Hai tác giả mô tả đây là một “gánh nặng kép”. Người thiếu kỹ năng vừa đưa ra kết luận sai, vừa thiếu năng lực siêu nhận thức (metacognition, tức khả năng tự theo dõi cách mình suy nghĩ) để nhận ra điều đó.¹

Nghiên cứu năm 1999 đã làm gì và thấy gì?

Bài báo năm 1999 gồm bốn nghiên cứu. Người tham gia làm các bài kiểm tra về khiếu hài hước, ngữ pháp và lập luận logic, rồi đánh giá hiệu suất làm bài và năng lực của mình.¹ Theo mô tả trong một nghiên cứu về sau, những người tham gia là sinh viên đại học Cornell đang học các môn tâm lý học.² Kết quả nổi bật nhất nằm ở nhóm một phần tư có điểm thấp nhất.

Nhóm này đạt khoảng bách phân vị thứ 12, tức là điểm cao hơn khoảng 12% số người tham gia. Dù vậy, họ ước tính mình đứng ở khoảng bách phân vị thứ 62.¹ Nhóm tác giả cũng báo cáo rằng khi kỹ năng của người tham gia được cải thiện, họ nhận ra giới hạn của mình rõ hơn. Theo cách hiểu của các tác giả, điều này cho thấy năng lực siêu nhận thức tăng cùng với kỹ năng.¹

Người kém có thật sự tự tin hơn người giỏi?

Không hẳn, vì đánh giá cao hơn thực tế khác với tự tin hơn người giỏi. Hãy xét một ví dụ giả định: một người có kỹ năng thấp tự chấm mình 60/100, trong khi người giỏi tự chấm 80/100. Người thứ nhất vẫn tự tin ít hơn người thứ hai, nhưng điểm họ cho mình lại cao hơn nhiều so với kết quả thật. Điều nghiên cứu năm 1999 mô tả là khoảng cách giữa tự đánh giá và hiệu suất, không phải một bảng xếp hạng độ tự tin.¹

Một hiện tượng liên quan là người có năng lực cao đôi khi đánh giá mình thấp hơn thực tế. Theo phần tổng quan của một nghiên cứu năm 2022, ý này không được bàn đến trong bài báo năm 1999 nhưng vẫn thường bị gắn với tên hai tác giả.² Vì vậy, khi gặp một biểu đồ “Dunning–Kruger” trên mạng, bạn nên kiểm tra xem biểu đồ đang vẽ độ tự tin, điểm tự chấm hay bách phân vị.

Vì sao hiệu ứng này bị tranh luận?

Điểm gây tranh luận nhiều nhất là cách phân tích số liệu. Trong cách làm phổ biến, người tham gia được chia thành bốn nhóm theo điểm thật, rồi điểm tự đánh giá trung bình của từng nhóm được đem so với điểm thật.³ Một nghiên cứu năm 2020 lưu ý rằng cách làm này bị cho là chịu ảnh hưởng của hai yếu tố thống kê. Yếu tố thứ nhất là hiệu ứng tốt hơn trung bình (better-than-average effect), tức xu hướng nhiều người xếp mình trên mức trung bình. Yếu tố thứ hai là hồi quy về trung bình, tức điểm tự chấm thường dồn về mức giữa.³

Theo mô tả trong nghiên cứu năm 2022, hai điều có thật này đi cùng nhau đã đủ tạo ra hình dạng quen thuộc. Nhiều người nghĩ mình trên mức trung bình, và điểm tự đánh giá không bám sát điểm thật. Kết hợp lại, nhóm điểm thấp sẽ thường đánh giá cao hơn thực tế, còn nhóm điểm cao thì đánh giá thấp hơn.²

Một nghiên cứu năm 2020 trên 929 người tham gia từ cộng đồng đã kiểm tra giả thuyết theo cách khác. Họ so điểm tự đánh giá trí thông minh với điểm bài trắc nghiệm Raven nâng cao. Nhóm tác giả dùng hai cách phân tích thống kê mà họ cho là phù hợp hơn để xem người điểm thấp có tự đánh giá kém chính xác hơn người điểm cao không. Họ không tìm thấy dấu hiệu có ý nghĩa thống kê ủng hộ giả thuyết. Mối liên hệ giữa trí thông minh đo được và trí thông minh tự đánh giá gần như là một đường thẳng.³

Các tác giả kết luận hiện tượng có thể đúng ở một mức nào đó với một số kỹ năng. Tuy vậy, độ lớn của hiệu ứng có thể nhỏ hơn nhiều so với những báo cáo trước đây.³ Đây là kết quả trên một mẫu và một kỹ năng là trí thông minh, nên chưa đủ để nói điều tương tự về mọi lĩnh vực.

Mô hình thống kê của nhóm nghiên cứu năm 2022 nói gì?

Nghiên cứu năm 2022 đi theo hướng khác. Nhóm tác giả dùng dữ liệu của 665 sinh viên một chương trình cử nhân kinh tế ở Moscow, những người dự đoán điểm kỳ thi thống kê của chính mình trên thang 0 đến 100. Họ lập luận rằng điểm số bị chặn ở hai đầu thang. Một sinh viên giỏi chỉ còn ít chỗ để dự đoán cao hơn điểm thật, còn một sinh viên yếu chỉ còn ít chỗ để dự đoán thấp hơn.²

Mô hình thống kê dựa trên ý này khớp rất sát với dữ liệu mà không cần đến lời giải thích tâm lý. Từ đó, nhóm tác giả kết luận hiệu ứng là một sản phẩm của thống kê và không phản ánh bản chất con người.² Cần lưu ý rằng dữ liệu này đến từ một kỳ thi đại học, nên chưa nói được mô hình có khớp với mọi loại kỹ năng hay không.

Có bằng chứng nào ủng hộ cách giải thích về siêu nhận thức không?

Có, dù không phải ai cũng đồng ý về độ mạnh của bằng chứng. Năm 2021, một nhóm nghiên cứu xây dựng mô hình hợp lý (rational model) của việc tự đánh giá và cho thấy hiệu ứng có thể sinh ra từ hai cơ chế tâm lý, riêng lẻ hoặc cùng lúc. Cơ chế thứ nhất là niềm tin có sẵn về năng lực của bản thân. Cơ chế thứ hai là khả năng nhận ra mình làm đúng hay sai ở từng câu thay đổi theo mức điểm của người làm bài.⁴

Để phân biệt hai cách giải thích, nhóm này lặp lại một nghiên cứu kinh điển với khoảng 4.000 người tham gia ở mỗi trong hai nghiên cứu. Khi so hai phiên bản của mô hình với dữ liệu, kết quả ủng hộ ý rằng người điểm thấp khó đoán mình làm đúng hay sai hơn người điểm cao, ở bài ngữ pháp và lập luận logic.⁴ Như vậy, tranh luận không đơn giản là hiệu ứng có thật hay không. Câu hỏi còn bỏ ngỏ là hiệu ứng lớn đến đâu, và áp dụng được cho những kỹ năng nào.

Vì sao tự đánh giá năng lực vốn đã khó?

Xu hướng đánh giá mình cao hơn thực tế đã được ghi nhận từ lâu và không chỉ có ở người kém. Phần tổng quan của nghiên cứu năm 2022 nhắc lại những khảo sát trước đó. Trong một khảo sát kỹ sư được dẫn từ tài liệu năm 1992, 42% nghĩ công việc của mình thuộc nhóm 5% cao nhất so với đồng nghiệp. Trong một khảo sát giảng viên đại học được dẫn từ tài liệu năm 1977, 94% cho rằng mình làm việc trên mức trung bình.² Những con số này do bài tổng quan dẫn lại, không phải nhóm tác giả tự thu thập.

Nhóm tác giả năm 2022 cũng đưa ra một cách giải thích cho việc quan niệm “người kém mà không biết mình kém” lan rộng. Theo họ, có hai điều đều đúng: ta quan sát được hình dạng Dunning–Kruger, và nhìn chung con người hay đánh giá mình cao hơn thực tế. Người ta dễ nối hai điều này thành quan hệ nhân quả, trong khi theo nhóm tác giả, chúng không có quan hệ như vậy.²

Nên dùng khái niệm này thế nào trong đời sống?

Cách dùng cẩn trọng nhất là xem Dunning–Kruger như một giả thuyết về xu hướng của nhóm người, không phải một nhãn gán cho từng cá nhân. Các nghiên cứu nêu ở trên so sánh điểm tự đánh giá với điểm đo được trong một nhóm. Vì vậy, một người nói rất tự tin chưa cho ta biết nhiều về năng lực thật của họ. Nếu muốn cân nhắc một quan điểm, câu hỏi hữu ích hơn là người đó dựa vào bằng chứng nào, dự đoán trước đây của họ đúng đến đâu, và họ có điều chỉnh khi nhận phản hồi hay không.

Giả sử bạn mới học một kỹ năng và thấy mọi thứ khá dễ. Cảm giác này có thể đúng, nhưng cũng có thể là do bạn chưa gặp những phần khó. Một cách kiểm tra đơn giản là so kết quả thật với dự đoán của mình, chẳng hạn nhờ một bài kiểm tra nhỏ hoặc lời nhận xét từ người có kinh nghiệm. Đây là một gợi ý thực hành chung, không phải kết luận rút ra từ các nghiên cứu ở trên.

Lưu ý học thuật

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Có thể bạn thường xuyên thấy mình đánh giá quá thấp hoặc quá cao so với phản hồi của người khác. Nếu điều này gây khó khăn cho công việc, học tập hay các mối quan hệ, bạn có thể trao đổi với chuyên gia sức khỏe tâm thần. Việc này không có nghĩa bạn mắc một rối loạn nào. Đó chỉ là cách có thêm một góc nhìn bên ngoài khi bạn cần.

Tài liệu tham khảo học thuật