Hoarding Disorder là gì? Khi việc giữ đồ bắt đầu chiếm lấy không gian sống

Rối loạn tích trữ (Hoarding Disorder) không đơn giản là nhà bừa bộn hoặc thích giữ nhiều đồ. Đặc điểm trung tâm là khó vứt bỏ hoặc chia tay với tài sản bất kể giá trị khách quan của chúng, thường vì người bệnh cảm thấy cần giữ lại và trải qua distress, tức sự đau khổ hoặc khó chịu đáng kể, khi phải bỏ.

Theo thời gian, đồ vật có thể tích tụ đến mức những khu vực vốn dùng để sinh hoạt không còn sử dụng được như mục đích ban đầu. Nhưng cách giải quyết cũng không đơn giản là đưa người bệnh ra khỏi nhà rồi “dọn sạch tất cả”.

Hoarding Disorder liên quan đến cách một người ra quyết định, gắn ý nghĩa với đồ vật và phản ứng cảm xúc khi phải loại bỏ chúng. Điều trị vì vậy thường cần nhiều hơn một buổi dọn dẹp. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Khi nào việc giữ đồ trở thành Hoarding Disorder?

Rất nhiều người giữ đồ kỷ niệm hoặc có căn phòng hơi lộn xộn. Điều đó chưa đủ để gọi là rối loạn. Trong Hoarding Disorder, việc khó vứt bỏ diễn ra kéo dài và dẫn đến sự tích tụ khiến các không gian sinh hoạt bị lấp đầy hoặc mất chức năng.

Tình trạng gây distress hoặc suy giảm đáng kể trong cuộc sống. Đánh giá chuyên môn còn cần xem xét liệu hành vi tích trữ có được giải thích tốt hơn bởi một bệnh lý y khoa, suy giảm nhận thức hoặc một rối loạn khác hay không. Không nên chẩn đoán từ ảnh căn nhà hoặc số lượng đồ vật.

Vì sao một món đồ tưởng như “vô giá trị” lại khó bỏ?

Giá trị của một vật không chỉ là giá thị trường. Một tờ giấy có thể đại diện cho ký ức, khả năng sử dụng trong tương lai hoặc cảm giác trách nhiệm rằng “vứt đi là lãng phí”.

Một số mô hình nhận thức và hành vi còn xem xét khó khăn trong ra quyết định, niềm tin về đồ vật, gắn bó cảm xúc và né tránh sự khó chịu. Do đó, nói “đây chỉ là rác” thường không giải quyết được lý do tâm lý khiến món đồ được giữ lại.

Tích trữ khác sưu tầm thế nào?

Người sưu tầm thường chủ động chọn một nhóm vật phẩm, sắp xếp chúng và có khả năng trình bày bộ sưu tập. Việc sưu tầm không nhất thiết làm các phòng trong nhà mất chức năng.

Ở hoarding, khối lượng tài sản và khó khăn vứt bỏ có thể khiến giường, bếp, hành lang hoặc khu vực sinh hoạt không còn được dùng bình thường. Ranh giới vẫn cần dựa vào chức năng, mức gánh nặng và đánh giá tổng thể chứ không phải chỉ “có nhiều đồ”.

Hoarding Disorder có phải OCD không?

Hoarding từng được xem như một biểu hiện của OCD, tức rối loạn ám ảnh cưỡng chế, nhưng hiện được phân loại thành một rối loạn riêng trong nhóm obsessive-compulsive and related disorders. Một người có thể đồng thời có OCD và Hoarding Disorder, nhưng hai chẩn đoán không đồng nghĩa.

Tại sao không nên chỉ dọn sạch đồ của người bệnh?

Một cuộc dọn dẹp cưỡng ép có thể giải quyết đồ đạc chất đống trong thời gian ngắn nhưng không giải quyết khó khăn ra quyết định và distress khi vứt đồ. Nếu người bệnh không tham gia quá trình, đồ có thể tích tụ trở lại và quan hệ với gia đình hoặc chuyên gia có thể bị tổn hại.

Khi đồ tích tụ tạo nguy cơ cháy, té ngã, mất lối thoát hiểm hoặc điều kiện sống nguy hiểm, giảm nguy cơ an toàn cần được ưu tiên. Nguyên tắc không cưỡng ép dọn đồ không có nghĩa phải bỏ qua nguy hiểm tức thời. Trong trường hợp nghiêm trọng, nên phối hợp người bệnh, gia đình và những dịch vụ chuyên môn thích hợp.

CBT cho Hoarding Disorder hoạt động thế nào?

Cognitive Behavioral Therapy for Hoarding Disorder (CBT-HD), tức liệu pháp nhận thức hành vi dành riêng cho rối loạn tích trữ, thường tập trung vào hiểu niềm tin về tài sản, cải thiện ra quyết định, giảm việc mang thêm đồ về khi phù hợp và thực hành phân loại hoặc loại bỏ đồ vật.

Phân tích gộp cho thấy các can thiệp tâm lý, trong đó có CBT, có thể giảm triệu chứng hoarding. Tuy nhiên, cải thiện trung bình không đồng nghĩa mọi người đạt hồi phục lâm sàng. Tổng quan của Tolin và cộng sự (2025) nhấn mạnh kết quả điều trị hiện vẫn tương đối khiêm tốn.

Thực hành bỏ đồ có thể gây khó chịu, nên cách triển khai cần có nhịp độ và mục tiêu phù hợp với người bệnh. Bài viết này không cung cấp một phác đồ tự điều trị hoặc hướng dẫn người nhà tự thực hiện liệu pháp thay chuyên gia.

Gia đình nên hỗ trợ thế nào?

Thay vì bí mật vứt đồ, nên tập trung vào an toàn và những mục tiêu cụ thể mà người bệnh có thể tham gia. Ví dụ, ưu tiên mở lối đi hoặc làm một khu vực nấu ăn có thể thực tế hơn yêu cầu “dọn sạch cả nhà”.

Khi tình trạng nghiêm trọng, chuyên gia có kinh nghiệm với Hoarding Disorder có thể giúp xây kế hoạch từng bước. Cần tìm hỗ trợ thêm nếu không gian sống mất chức năng, người dễ tổn thương bị ảnh hưởng hoặc nguy cơ an toàn vượt khả năng xử lý của gia đình.

Lưu ý học thuật

Lời kết

Với người đứng ngoài, câu hỏi có thể rất đơn giản: “Tại sao không vứt đi?”. Với người mắc Hoarding Disorder, mỗi quyết định bỏ một món đồ có thể chứa nhiều lớp ký ức, lo lắng và cảm giác mất mát.

Điều trị không chỉ nhằm tạo ra một căn nhà đẹp hơn. Mục tiêu sâu hơn là giúp người bệnh lấy lại quyền sử dụng không gian sống mà không phải phụ thuộc vào việc giữ lại mọi món đồ để cảm thấy an toàn.

Tài liệu tham khảo học thuật