Rối loạn tâm lý

OCD là gì? Hiểu rối loạn ám ảnh cưỡng chế và cách tìm hỗ trợ

OCD không chỉ là thích sạch sẽ. Bài giải thích ám ảnh, cưỡng chế theo DSM-5-TR và ICD-11, vì sao ý nghĩ xâm nhập không phải ý định, các điều trị có bằng chứng và khi nào nên tìm hỗ trợ.

Hình trừu tượng: vệt màu rêu xoáy thành vòng lặp kín, càng vào trong càng đậm, có một khe hở sáng làm lối ra; chữ OCD là gì?

Rửa tay tới rát da, quay lại kiểm tra bếp ga nhiều lần, hay hoảng sợ vì một ý nghĩ đáng sợ tự bật ra trong đầu là những trải nghiệm nhiều người sống với OCD nhận ra. Rối loạn ám ảnh cưỡng chế (obsessive-compulsive disorder, OCD) là một rối loạn tâm thần, trong đó người mắc có ám ảnh, cưỡng chế hoặc cả hai. Chúng trở thành vấn đề cần điều trị không phải vì trông “khác thường”, mà vì tốn nhiều thời gian, gây khổ sở nhiều hoặc cản trở học tập, công việc và các mối quan hệ. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

OCD là gì theo DSM-5-TR và ICD-11?

Theo mô tả tiêu chí DSM-5-TR, ám ảnh là những ý nghĩ, thôi thúc hoặc hình ảnh lặp lại, dai dẳng, tự bật ra ngoài ý muốn và thường gây lo âu rõ rệt. Cưỡng chế là hành vi hoặc hành động trong đầu lặp lại mà người đó thấy buộc phải làm, nhằm giảm khó chịu hoặc ngăn một tình huống đáng sợ.1 Để thành chẩn đoán, triệu chứng phải chiếm nhiều thời gian, ví dụ từ một giờ mỗi ngày, hoặc gây khổ sở nhiều hay ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, học tập và công việc.1

Trong DSM-5-TR, OCD nằm trong nhóm “rối loạn ám ảnh cưỡng chế và các rối loạn liên quan”. Nhóm này còn gồm rối loạn mặc cảm ngoại hình, rối loạn tích trữ, rối loạn nhổ tóc và rối loạn cấu da.1 Hệ ICD-11 của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cũng tách các rối loạn này thành một nhóm riêng. ICD-11 thêm phần ghi rõ người mắc nhận ra bệnh của mình đến đâu (insight), bỏ cách chia nhóm nhỏ trước đây và yêu cầu triệu chứng tốn thời gian, ví dụ hơn một giờ mỗi ngày.2

Phần lớn người lớn mắc OCD nhận ra triệu chứng của mình là quá mức. Họ khổ sở chính vì ám ảnh đi ngược với con người mình, và chỉ khoảng 2% đến 4% không nhận ra triệu chứng của mình là bất thường.1 Điều này giúp phân biệt OCD với rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế. Ở rối loạn nhân cách này, tính cầu toàn và nhu cầu kiểm soát cứng nhắc thường được chính người đó xem là hợp lý và đáng mong muốn.1

So sánh OCD, nơi phần lớn người lớn nhận ra triệu chứng là quá mức, khổ sở vì ám ảnh đi ngược con người mình và chỉ khoảng 2% đến 4% không có nhận thức về bệnh, với rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế, nơi tính cầu toàn và kiểm soát cứng nhắc thường được xem là hợp lý

Ám ảnh và cưỡng chế thường xoay quanh chủ đề nào?

Các nhóm triệu chứng thường gặp gồm sợ nhiễm bẩn đi kèm lau rửa, sợ gây hại đi kèm kiểm tra, ý nghĩ cấm kỵ và nhu cầu mọi thứ phải cân đối, ngay ngắn. Ý nghĩ cấm kỵ có thể mang nội dung gây hấn, tình dục hoặc tôn giáo, thường đi kèm nghi thức trong đầu. Nhu cầu cân đối thường thể hiện qua lặp lại, sắp xếp hay đếm.1 Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) mô tả người mắc có thể có những ý nghĩ bạo lực hoặc tình dục mà chính họ thấy ghê sợ.3

Cưỡng chế không chỉ là rửa tay hay kiểm tra khóa cửa. NHS liệt kê cả những hành động diễn ra trong đầu như lặp lại từ ngữ, nghĩ một ý “trung hòa” để xóa ý nghĩ ám ảnh, hoặc liên tục hỏi người khác để được trấn an.3 Ví dụ, một người có thể đếm thầm đến một con số “an toàn”, hoặc hỏi người nhà nhiều lần rằng mình đã khóa cửa chưa. Né tránh nơi chốn và tình huống dễ gợi lên ám ảnh cũng là một biểu hiện thường gặp.3

Ý nghĩ xâm nhập có nghĩa là mình muốn làm điều đó không?

Không, ý nghĩ xâm nhập không phải ý định hành động. Theo NHS, đó chỉ là ý nghĩ, và việc có chúng không có nghĩa là bạn sẽ làm theo.3 Ở OCD, chính nội dung trái với giá trị của người đó lại làm họ đau khổ.1 Ví dụ, một người mẹ yêu con có thể bật ra hình ảnh làm con bị thương, rồi hoảng sợ, cất dao kéo và tránh ở một mình với con.

Ý nghĩ lạ hoặc ám ảnh thoáng qua cũng không đồng nghĩa với rối loạn. Trong một khảo sát đại diện người trưởng thành ở Mỹ công bố năm 2010, hơn một phần tư người tham gia cho biết từng có ám ảnh hoặc cưỡng chế ở một thời điểm nào đó. Tuy vậy, chỉ 2,3% đáp ứng đủ tiêu chí OCD trong đời và 1,2% trong 12 tháng gần nhất.4 Khảo sát dùng tiêu chí DSM-IV, nên con số có thể khác khi áp dụng tiêu chí hiện hành.

Điều phân biệt nằm ở cách người đó trải nghiệm ý nghĩ. Ý nghĩ ám ảnh thường đến ngoài ý muốn, gây sợ hãi và kéo theo cố gắng xua đi, kiểm tra hay tìm sự trấn an. Ý định thì đi cùng mong muốn và có thể có kế hoạch. Dù vậy, khi có ý định, kế hoạch hoặc nguy cơ gây hại thật sự, tình huống cần được đánh giá an toàn thay vì mặc định đó “chỉ là OCD”.

Cũng cần nói rõ về nguy cơ tự sát. Một nghiên cứu sổ đăng ký quốc gia Thụy Điển theo dõi 36.788 người được chẩn đoán OCD từ năm 1969 đến 2013. Khi chưa tính đến yếu tố khác, khả năng tử vong do tự sát ở nhóm này cao hơn khoảng 9,8 lần (tỷ số chênh) so với người cùng đặc điểm trong dân số chung. Nguy cơ giảm khi tính đến các rối loạn đi kèm nhưng vẫn còn đáng kể.5 Các tác giả nhấn mạnh rằng nguy cơ này cần được theo dõi cẩn thận.

Nếu ý nghĩ ám ảnh khiến bạn kiệt sức đến mức nghĩ tới việc làm hại bản thân, bạn không phải chịu đựng một mình. Hãy nói với người đáng tin và xem mục “Khi nào nên tìm hỗ trợ” ở cuối bài.

Vì sao cưỡng chế khó dừng lại?

Thực hiện nghi thức cưỡng chế làm lo âu giảm xuống, nhưng sự nhẹ nhõm ấy chỉ là tạm thời.1 Lần sau ám ảnh quay lại, người đó dễ lặp lại nghi thức vì nó từng giúp dễ chịu hơn. Theo thời gian, vòng lặp ám ảnh, lo âu, cưỡng chế rồi nhẹ nhõm có thể chiếm ngày càng nhiều thời gian. Người đó cũng ít có dịp thấy rằng điều mình sợ thường không xảy ra dù không làm nghi thức.

Sơ đồ vòng lặp ám ảnh, lo âu, cưỡng chế rồi nhẹ nhõm tạm thời, kèm giải thích người đó dễ lặp lại nghi thức và ít có dịp thấy điều mình sợ thường không xảy ra

OCD thường khởi phát sớm. Nhóm tuổi hay gặp nhất là 18 đến 29, gần một phần tư nam giới có triệu chứng trước 10 tuổi, còn nữ giới thường khởi phát ở tuổi vị thành niên.1 Khảo sát ở Mỹ ghi nhận OCD hay đi kèm rối loạn lo âu, rối loạn khí sắc, rối loạn kiểm soát xung động và rối loạn sử dụng chất. Bệnh càng nặng thường đi cùng việc ít nhận ra triệu chứng, có nhiều rối loạn đi kèm và gặp khó khăn rõ hơn trong học tập, công việc hay gia đình.4

OCD được điều trị như thế nào?

Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có phơi nhiễm và ngăn phản ứng là kỹ thuật hành vi có nhiều bằng chứng nhất cho OCD. Người tham gia tiếp xúc dần với điều gây lo âu và được hướng dẫn không làm hành vi cưỡng chế sau đó.1 Ví dụ, dưới sự hướng dẫn của nhà trị liệu, một người sợ nhiễm bẩn có thể chạm vào tay nắm cửa rồi tập chờ cơn lo âu tự giảm mà không rửa tay ngay.

Hai thành phần của phơi nhiễm và ngăn phản ứng: tiếp xúc với tác nhân gây lo âu và không thực hiện hành vi cưỡng chế sau đó, ví dụ người sợ nhiễm bẩn chạm vào tay nắm cửa, không rửa tay ngay và tập chờ cơn lo âu tự giảm, dưới sự hướng dẫn của nhà trị liệu

Một nghiên cứu năm 2016 gộp kết quả của 54 thử nghiệm trên 6.652 người lớn mắc OCD, so sánh nhiều cách điều trị với nhau và với giả dược (thuốc không có hoạt chất). Liệu pháp hành vi, liệu pháp nhận thức, CBT, thuốc clomipramine và nhóm thuốc ức chế tái hấp thu serotonin chọn lọc (SSRI) đều hiệu quả hơn giả dược.6 Tác dụng của trị liệu tâm lý lớn hơn thuốc. Dù vậy, đa số thử nghiệm trị liệu tâm lý có người tham gia đang dùng thuốc chống trầm cảm, nên kết quả so sánh này chưa thật rõ ràng.

Các tác giả kết luận kết hợp trị liệu tâm lý và thuốc có lẽ hiệu quả hơn trị liệu tâm lý đơn thuần, ít nhất ở OCD nặng.6 SSRI được khuyến nghị là thuốc lựa chọn đầu tay.1 Với trường hợp đáp ứng kém, một tổng quan năm 2025 nêu thêm các lựa chọn như dùng thêm thuốc hỗ trợ và kích thích não.2 Mọi quyết định bắt đầu, đổi hay ngừng thuốc cần trao đổi với bác sĩ kê đơn.

Khi nào nên tìm hỗ trợ?

Bạn nên gặp bác sĩ tâm thần hoặc chuyên gia tâm lý lâm sàng khi ám ảnh và nghi thức chiếm nhiều thời gian, gây khổ sở, hoặc khiến bạn né tránh việc học, việc làm hay người thân. Không thể tự chẩn đoán OCD chỉ bằng bảng kiểm trên mạng. Việc đánh giá cần xem bản chất triệu chứng, hành vi đó giúp người mắc điều gì và phân biệt với rối loạn tic, lo âu hay rối loạn nhân cách ám ảnh cưỡng chế.1 Một số rối loạn gần với OCD như rối loạn mặc cảm ngoại hình cũng cần được đánh giá riêng.

Người thân có thể giúp bằng cách lắng nghe mà không chế giễu nội dung ám ảnh. Vì liên tục hỏi để được trấn an cũng có thể là một dạng cưỡng chế, cách phản hồi phù hợp nên được bàn cùng nhà trị liệu.3 Điều quan trọng là giúp người đó tiếp cận đánh giá chuyên môn, vì OCD có những phương pháp điều trị có bằng chứng.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an).

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Brock, H., et al. (2024). Obsessive-compulsive disorder. Xem nguồn

2. Endres, D., et al. (2025). Update on obsessive-compulsive and related disorders. Xem nguồn

3. National Health Service. (2023). Symptoms: Obsessive compulsive disorder (OCD). Xem nguồn

4. Ruscio, A. M., et al. (2010). The epidemiology of obsessive-compulsive disorder in the National Comorbidity Survey Replication. Xem nguồn

5. Fernández de la Cruz, L., et al. (2017). Suicide in obsessive-compulsive disorder: A population-based study of 36 788 Swedish patients. Xem nguồn

6. Skapinakis, P., et al. (2016). Pharmacological and psychotherapeutic interventions for management of obsessive-compulsive disorder in adults: A systematic review and network meta-analysis. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan