Vì sao người ta đổ lỗi cho nạn nhân? Niềm tin thế giới công bằng

Hãy hình dung bạn nghe tin một người bị lừa mất khoản tiền tiết kiệm, và câu đầu tiên bật ra là “Sao họ không cảnh giác hơn?”. Phản xạ ấy có thể liên quan đến niềm tin thế giới công bằng (belief in a just world), thường được gọi là thiên kiến thế giới công bằng. Niềm tin này khiến ta dễ tìm lý do ở chính người gặp nạn, nhưng bằng chứng cho thấy nó chỉ là một yếu tố trong nhiều yếu tố. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Niềm tin thế giới công bằng là gì?

Niềm tin thế giới công bằng (belief in a just world) là niềm tin rằng thế giới vận hành công bằng và không ngẫu nhiên.¹ Theo niềm tin này, mọi người nhìn chung nhận được điều họ xứng đáng và xứng đáng với điều họ nhận được.¹ Nhà tâm lý học Melvin Lerner lập luận rằng con người cần niềm tin ấy, nên khi gặp điều bất công, ta thấy bị đe dọa và tìm cách giảm sự đe dọa đó.² Cách gọi “thiên kiến” khá phổ biến trên mạng, còn các nghiên cứu thường dùng chữ “niềm tin”.

Theo lý thuyết, niềm tin ấy giúp ta tự tin theo đuổi mục tiêu dài hạn, vì nếu nỗ lực được đền đáp thì việc học hành hay tiết kiệm mới đáng công.¹ Chuyện một người bị lừa mất tiền lại gợi nhắc rằng sự cẩn trọng không phải lúc nào cũng bảo vệ được ta. Để giữ lại niềm tin, ta có thể tự nhủ rằng chắc họ đã sơ suất ở đâu đó. Đây là cách diễn giải của lý thuyết, còn mức độ phổ biến của phản ứng này sẽ được bàn ở các phần sau.

Vì sao chứng kiến chuyện không may lại khiến ta muốn tìm lỗi ở nạn nhân?

Giáo trình tâm lý học xã hội mô tả hai xu hướng cùng góp phần. Xu hướng thứ nhất là giải thích hành vi của người khác bằng tính cách nhiều hơn bằng hoàn cảnh, nên ta dễ đổ lỗi cho người khác về những gì họ làm, kể cả khi họ là nạn nhân.³ Xu hướng thứ hai là quy kết phòng vệ (defensive attribution), khi ta giải thích nỗi bất hạnh của người khác để khỏi nghĩ chuyện tương tự có thể xảy ra với bản thân.³ Bài về hiệu ứng Lucifer bàn thêm về cách hoàn cảnh và chuẩn mực nhóm ảnh hưởng đến hành vi.

Giáo trình lưu ý rằng càng thấy bản thân giống nạn nhân thì ta càng ít quy lỗi cho họ, còn đồng nhất với người gây hại thì ta quy lỗi nhiều hơn cho nạn nhân.³ Ba thí nghiệm năm 2012 ghi nhận rằng khi được dẫn dắt nghĩ về tương lai, người tham gia đánh giá nạn nhân vô tội tiêu cực hơn và khó chịu đựng sự bất định hơn.⁴ Khi chính cảm giác bất định được kích hoạt, họ cũng đánh giá nạn nhân tiêu cực hơn, và các tác giả lập luận rằng sự bất định khiến ta bám chặt hơn vào niềm tin công bằng.⁴

Đổ lỗi và hạ thấp nạn nhân khác nhau thế nào?

Hai khái niệm này hay bị gộp làm một, nhưng không hẳn giống nhau. Đổ lỗi cho nạn nhân (victim blaming) là coi nạn nhân phải chịu trách nhiệm về điều xảy ra với họ.⁵ Hạ thấp nạn nhân (victim derogation) là gán cho họ những đặc điểm tiêu cực hoặc có ý kiến chung tiêu cực về họ.⁵ Theo lý thuyết thế giới công bằng, cả hai đều giúp bảo vệ niềm tin ấy vì khiến nạn nhân trông như xứng đáng với nỗi đau của họ.⁵

Hiện tượng hạ thấp nạn nhân được ghi nhận lần đầu trong thí nghiệm của Lerner và Simmons năm 1966, như một phân tích gộp năm 2020 đã mô tả lại.¹ Người tham gia xem video (thực chất là bản ghi hình) một phụ nữ nhận cú sốc điện khi trả lời sai và biểu lộ đau đớn.¹ Kết quả là những người tin rằng cô sẽ tiếp tục bị sốc đánh giá nhân cách cô kém thiện cảm hơn những người được cho biết thử thách đã kết thúc.¹ Nhiều thí nghiệm lặp lại vào cuối thập niên 1960 và đầu thập niên 1970 cho kết quả tương tự.¹

Hiệu ứng hạ thấp nạn nhân có ổn định không?

Không ổn định như lời kể phổ biến. Phân tích gộp đầu tiên về hiệu ứng này tổng hợp 55 nghiên cứu thực nghiệm và ghi nhận hiệu ứng chung ở mức nhỏ (d = 0,15), với kết quả rất khác nhau giữa các nghiên cứu.¹ Bối cảnh gây xúc động mạnh, nhất là sống động và gần gũi với người xem, đi cùng hiệu ứng lớn hơn, nhưng đó cũng là những nghiên cứu cũ hơn, nên chưa thể tách riêng hai yếu tố.¹ Một số thí nghiệm gần đây không tìm thấy hiệu ứng, thậm chí vài nghiên cứu cho kết quả theo hướng ngược lại.¹

Để tách hai yếu tố trên, chính nhóm thực hiện phân tích gộp này tiến hành thêm hai thí nghiệm và ghi nhận rằng bối cảnh gây xúc động mạnh làm tăng mức hạ thấp một nạn nhân vô tội.¹ Điều đó gợi ý rằng phản ứng này phụ thuộc nhiều vào bối cảnh, chứ không phải phản xạ mặc định trước mọi nỗi bất hạnh. Dù vậy, hiệu ứng nhỏ không có nghĩa là việc đổ lỗi đã biến mất.

Một hướng giải thích là đổ lỗi vẫn tồn tại nhưng ở dạng kín đáo hơn. Trong hai nghiên cứu trực tuyến với cư dân Mỹ, người tham gia xem một nhân vật bị bệnh nặng, được thiết kế để đe dọa niềm tin công bằng nhiều hoặc ít.⁵ Mức đổ lỗi nói thẳng thấp ở cả hai nhóm, nhưng người xem nhân vật “đe dọa cao” gán bệnh của nhân vật ấy cho những nguyên nhân tự kiểm soát được nhiều hơn.⁵ Các tác giả lập luận rằng đổ lỗi nói thẳng bị xã hội cho là không chấp nhận được nên có thể xuất hiện gián tiếp.⁵

Từ đó, những câu hỏi nghe có vẻ trung tính như “sao lúc đó không…?” có thể mang hàm ý quy trách nhiệm. Đây là suy luận từ khái niệm đổ lỗi kín đáo, vì các nghiên cứu trên không kiểm tra riêng cách đặt câu hỏi như vậy trong đời thường. Các thí nghiệm này cũng dùng một tình huống bệnh cụ thể và người tham gia trực tuyến, nên chưa thể suy rộng cho mọi hoàn cảnh.⁵

Tin thế giới công bằng cho bản thân và cho người khác khác nhau ra sao?

Các nhà nghiên cứu phân biệt hai dạng niềm tin: tin rằng thế giới công bằng với bản thân, và tin rằng thế giới công bằng với người khác. Mô hình hai chiều này được kiểm chứng trong năm nghiên cứu với tổng cộng 666 người.⁶ Niềm tin cho bản thân có liên quan đến cách đánh giá ý nghĩa cuộc sống.⁶ Niềm tin cho người khác gắn với việc phân biệt đối xử với người cao tuổi, kỳ thị nghèo đói và ủng hộ hình phạt hình sự nghiêm khắc hơn.⁶ Còn với các biến này, niềm tin cho bản thân có liên hệ yếu hoặc không có.⁶

Mối liên hệ không phải lúc nào cũng đi theo hướng được dự đoán. Một khảo sát 346 học sinh từ 11 đến 16 tuổi ở Anh ghi nhận niềm tin cho bản thân gắn với lòng tự trọng cao hơn.⁷ Còn niềm tin cho người khác gắn với thái độ chống bắt nạt mạnh hơn, ngược với giả thuyết ban đầu.⁷ Các tác giả đối chiếu kết quả này với những nghiên cứu cho rằng hướng của mối liên hệ phụ thuộc vào bản chất của sự bất công.⁷ Theo đó, người tin mạnh vào thế giới công bằng ít chấp nhận những bất công nghiêm trọng.⁷

Niềm tin này có bảo vệ sức khỏe tinh thần không?

Có liên quan, nhưng chủ yếu ở dạng niềm tin cho bản thân. Một tổng quan tường thuật năm 2024 rà soát 26 nghiên cứu công bố từ 2019 đến 2023.⁸ Tổng quan ghi nhận niềm tin thế giới công bằng đi cùng cảm nhận tích cực hơn về thế giới và sức khỏe tốt hơn, ở nhiều nhóm như học sinh, sinh viên và người đang sống với bệnh nặng.⁸ Niềm tin cho bản thân có vai trò lớn hơn niềm tin chung trong cảm nhận hạnh phúc.⁸

Các tác giả tổng quan đề xuất một số cơ chế có thể có, gồm cảm giác kiểm soát, bớt tuyệt vọng, lòng tự trọng và sự bền bỉ trước nghịch cảnh.⁸ Tuy vậy, 22 trong 26 nghiên cứu là nghiên cứu cắt ngang, nên chỉ cho biết hai điều đi cùng nhau, còn câu hỏi “con gà hay quả trứng” thì chưa có lời đáp.⁸ Trong số ít nghiên cứu theo dõi dọc, phần lớn không ghi nhận mối liên hệ có ý nghĩa thống kê.⁸

Một tổng quan hệ thống năm 2026 về thanh thiếu niên, gồm 31 nghiên cứu với 55.935 người, cũng ghi nhận rằng 22 nghiên cứu là cắt ngang và chỉ bốn nghiên cứu theo dõi trên một năm.⁹ Phân tích kiểm tra thiên lệch công bố (p-curve) trong tổng quan này gợi ý có thể có thiên lệch đối với kết quả về niềm tin cho bản thân.⁹ Vì vậy, lợi ích tinh thần nên được hiểu là mối liên hệ có khả năng đúng, chứ chưa phải hiệu quả đã được xác lập.

Lợi ích cho bản thân và cái giá cho người khác có thể đến từ hai dạng niềm tin khác nhau, nên khó nói niềm tin vào sự công bằng là “tốt” hay “xấu” nói chung. Tổng quan năm 2024 lưu ý rằng dạng niềm tin chung có thể làm giảm hạnh phúc hoặc không ảnh hưởng gì.⁸ Khi đọc một kết quả về “niềm tin thế giới công bằng”, bạn nên xem nghiên cứu đã đo dạng nào.

Đổ lỗi cho nạn nhân xuất hiện thế nào trong bạo lực, bắt nạt và nghèo đói?

Phần lớn bằng chứng dưới đây đến từ khảo sát và tình huống giả định, nên chỉ cho thấy các yếu tố đi cùng nhau, chứ chưa cho biết nguyên nhân. Mỗi lĩnh vực có mức bằng chứng khác nhau, và niềm tin thế giới công bằng chỉ là một trong các yếu tố được xem xét. Phần về bạo lực tình dục được viết thận trọng, và trách nhiệm đối với hành vi bạo lực luôn thuộc về người gây ra nó.

Trong bạo lực tình dục, những yếu tố nào đi cùng việc đổ lỗi?

Theo ước tính do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2023, khoảng một trong ba phụ nữ (31,6%) từng bị bạo lực trong đời.¹⁰ Đó gồm bạo lực thể chất hoặc tình dục từ bạn tình, hoặc bạo lực tình dục từ người khác.¹⁰ Số liệu thực tế có thể cao hơn nhiều vì loại bạo lực này bị kỳ thị đặc biệt.¹⁰ WHO xem đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng lớn.¹⁰

Về các yếu tố đi cùng việc đổ lỗi, một phân tích gộp công bố năm 2026 tổng hợp 40 nghiên cứu ở 10 quốc gia với 12.283 người tham gia.¹¹ Phân tích ghi nhận các thái độ về giới và quan niệm sai lầm về hiếp dâm có liên quan đến cách người ta nhìn nhận một vụ bạo lực tình dục (r = 0,425).¹¹ Khi gộp lại, tác động của chúng đi cùng mức đổ lỗi nạn nhân cao hơn (r = 0,558).¹¹ Phân tích không đo niềm tin thế giới công bằng và dựa trên tương quan, nên chưa cho biết thái độ nào là nguyên nhân.

Một phân tích gộp năm 2016 ghi nhận nam giới nhìn nhận nạn nhân hiếp dâm tiêu cực hơn nữ giới.¹² Khác biệt này thay đổi tùy việc tình huống có phù hợp với các quan niệm sai lầm về hiếp dâm hay không.¹² Về niềm tin thế giới công bằng, một khảo sát 249 người trưởng thành ở Trung Quốc ghi nhận niềm tin chung đi cùng mức đổ lỗi nạn nhân cao hơn trong một tình huống giả định.¹³ Mối liên hệ này diễn ra thông qua việc ủng hộ trật tự giới hiện hành, và cơ chế khác nhau giữa nam và nữ.¹³

Đổ lỗi nạn nhân cũng xuất hiện sau nhiều loại tội phạm khác. Trong ba nghiên cứu năm 2022, người tham gia đổ lỗi cho nạn nhân của hiếp dâm, hành hung và trộm cắp, và không có bằng chứng về thiên lệch riêng đối với nạn nhân hiếp dâm.¹⁴ Tuy vậy, người từng bị nhiều loại tội phạm cho biết vụ xâm hại tình dục kéo theo nhiều phản ứng im lặng và kỳ thị hơn các loại còn lại.¹⁴

Nếu bạn hoặc người thân từng trải qua bạo lực, trách nhiệm về hành vi đó thuộc về người gây ra, không thuộc về người bị hại. Bạn có thể đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 để được hỗ trợ. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 113.

Với bắt nạt học đường, niềm tin thế giới công bằng có luôn dẫn tới đổ lỗi?

Không phải lúc nào cũng vậy. Khảo sát học sinh ở Anh nêu ở trên ghi nhận niềm tin cho người khác đi cùng thái độ chống bắt nạt mạnh hơn, trái với giả thuyết ban đầu về thái độ khắc nghiệt hơn.⁷ Các tác giả cũng lưu ý rằng đa số trẻ trong các nghiên cứu trước có thái độ chống bắt nạt.⁷ Bài viết chưa tìm thấy tổng quan hệ thống riêng về đổ lỗi nạn nhân trong bắt nạt, nên kết luận ở lĩnh vực này còn hạn chế.

Với nghèo đói, niềm tin thế giới công bằng liên quan gì?

Một phân tích đa tầng dữ liệu khảo sát của 27 nước châu Âu (47.086 người) ghi nhận rằng người tin mạnh hơn vào thế giới công bằng có xu hướng coi chênh lệch giàu nghèo là công bằng hơn.¹⁵ Kết quả vẫn đứng vững sau khi tính đến nhiều đặc điểm cá nhân và quốc gia, và hiệu ứng mạnh hơn khi đánh giá thu nhập của nhóm 10% nghèo nhất so với nhóm 10% giàu nhất.¹⁵ Niềm tin này cũng gắn với mức ủng hộ tái phân phối thấp hơn, thông qua việc xem bất bình đẳng là chính đáng.¹⁵

Một khảo sát khác trên 187 người ghi nhận niềm tin thế giới công bằng và khuynh hướng ủng hộ thứ bậc xã hội (social dominance orientation) đều đi cùng mức kỳ thị người vô gia cư cao hơn.¹⁶ Tiếp xúc nhiều hơn và chất lượng tiếp xúc tốt hơn đi cùng mức kỳ thị thấp hơn, và niềm tin thế giới công bằng không làm thay đổi mối liên hệ này.¹⁶ Cả hai nghiên cứu đều dựa trên khảo sát, nên chỉ cho biết các yếu tố đi cùng nhau.

Niềm tin thế giới công bằng có giải thích hết việc đổ lỗi không?

Không. Trong bốn nghiên cứu năm 2016, những người coi trọng các giá trị gắn kết nhóm như lòng trung thành, sự tuân thủ quyền uy và sự thanh sạch có xu hướng xem nạn nhân là người “ô uế”.¹⁷ Trong hai nghiên cứu trong số đó, nhóm này cũng quy cho nạn nhân nhiều trách nhiệm hơn và chú ý ít hơn tới người gây hại.¹⁷ Các mối liên hệ này vẫn đứng vững sau khi tính đến quan điểm chính trị, niềm tin thế giới công bằng và chủ nghĩa độc đoán cánh hữu.¹⁷

Vì vậy, việc đổ lỗi nhiều khả năng có nhiều nguồn gốc cùng lúc. Niềm tin thế giới công bằng, nhu cầu giảm bất an, hệ giá trị, thái độ về giới và mức xúc động của bối cảnh đều có thể góp phần.^1,11,17 Mỗi nghiên cứu nêu trên chỉ xem xét một vài yếu tố trong số đó.

Làm sao giảm việc đổ lỗi cho nạn nhân?

Bằng chứng về cách giảm đổ lỗi hiện chủ yếu đến từ thí nghiệm ngắn với tình huống giả định, chưa cho biết hiệu quả lâu dài ngoài đời thực. Dù vậy, vài hướng đi vẫn nhất quán với các cơ chế đã bàn. Một là thay đổi trọng tâm của lời nói: một nghiên cứu năm 2016 ghi nhận rằng khi ngôn ngữ chuyển sự chú ý khỏi nạn nhân sang người gây hại, mức đổ lỗi nạn nhân giảm.¹⁷ Ví dụ giả định: thay vì hỏi “sao cô ấy không cẩn thận hơn?”, ta có thể hỏi “người kia đã làm gì?”.

Cách đưa ra lời khuyên phòng ngừa cũng có thể ảnh hưởng. Trong một thí nghiệm với 321 sinh viên, ba nhóm lần lượt đọc lời khuyên tự bảo vệ bản thân, lời khuyên ngăn hành vi gây hại, hoặc lời khuyên học tập làm đối chứng.¹⁸ Sau đó, nhóm đọc lời khuyên tự bảo vệ quy trách nhiệm cho nạn nhân trong một tình huống giả định nhiều hơn cả hai nhóm còn lại.¹⁸ Các tác giả đề nghị cân nhắc cách phòng ngừa có sự tham gia của người chứng kiến và hướng vào việc ngăn hành vi gây hại.¹⁸

Cảm xúc và sự đồng cảm cũng được nghiên cứu. Trong hai thí nghiệm, những người xem một phụ nữ bị hại rồi được bày tỏ cảm xúc đã đổ lỗi cho cô ít hơn những người kìm nén cảm xúc.¹⁹ Trong thí nghiệm đầu, càng bày tỏ nhiều đau buồn thì người tham gia càng ít đổ lỗi.¹⁹ Một thí nghiệm năm 2022 trên phụ nữ gợi ý rằng khi hoàn cảnh giống nạn nhân, người đánh giá đồng cảm nhiều hơn, và đồng cảm cao hơn đi cùng mức đổ lỗi thấp hơn.²⁰

Với các nhóm bị kỳ thị như người vô gia cư, khảo sát ghi nhận tiếp xúc nhiều hơn và tốt hơn đi cùng mức kỳ thị thấp hơn.¹⁶ Với số lượng tiếp xúc, mối liên hệ chỉ thấy ở người có mức ưa thứ bậc xã hội thấp và trung bình, không thấy ở người có mức cao.¹⁶ Đây là bằng chứng tương quan, nên chưa cho biết tiếp xúc có làm giảm kỳ thị hay không. Các nguồn bài này đã đọc cũng chưa kiểm tra trực tiếp việc cung cấp thêm thông tin về hoàn cảnh của nạn nhân có làm giảm đổ lỗi hay không.

Từ những kết quả này, vài cách ứng xử thường ngày nhất quán với bằng chứng. Ta có thể hỏi về hành vi của người gây hại thay vì hành vi của người gặp nạn, nhận ra mình đang muốn tìm lý do để thấy yên tâm, và lắng nghe mà không phán xét. WHO xây dựng công cụ LIVES để hướng dẫn nhân viên y tế hỗ trợ ban đầu cho người bị bạo lực, theo hướng lắng nghe với sự đồng cảm và công nhận trải nghiệm của họ.²¹ Đây là suy luận, chưa phải kết quả của thử nghiệm đã xác nhận hiệu quả.

Khi nào nên gặp chuyên gia?

Bị người khác đổ lỗi, hay tự hỏi “có phải lỗi của mình không?”, là trải nghiệm có thể xảy ra sau nhiều loại biến cố. Nếu những suy nghĩ ấy kéo dài nhiều tuần, khiến bạn thu mình, mất ngủ hoặc khó học tập và làm việc, hãy trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Bạn không cần tự gắn nhãn cho mình, chỉ cần mô tả điều đang xảy ra và mức ảnh hưởng của nó. Bài về thời gian của một quá trình trị liệu tâm lý giúp bạn hình dung điều sẽ diễn ra nếu bạn chọn tìm hỗ trợ.

Nếu bạn là người thân hay bạn bè của ai đó vừa gặp chuyện, hãy bắt đầu bằng việc lắng nghe và công nhận trải nghiệm của họ trước khi hỏi về nguyên nhân. Nhận ra mình có lúc muốn tìm lỗi ở người gặp nạn không có nghĩa bạn là người xấu, vì đây là xu hướng đã được nghiên cứu ở nhiều nhóm người.¹ Điều đáng làm là dừng lại và xem lại câu hỏi của chính mình.

Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân hoặc đang gặp nguy hiểm, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 113.

Tài liệu tham khảo học thuật