Alfred Adler – Tâm lý học cá nhân

Alfred Adler (1870–1937) là một bác sĩ và nhà tâm lý trị liệu người Áo, người sáng lập Tâm lý học Cá nhân, hay Individual Psychology. Ông từng tham gia nhóm phân tâm học đầu tiên quanh Sigmund Freud nhưng sau đó phát triển một hệ thống riêng, trong đó con người không chỉ được giải thích bằng bản năng và những xung đột trong quá khứ. Adler đặc biệt chú ý đến cảm giác kém hơn, mục tiêu mà một người đang hướng tới, cách họ tạo dựng lối sống và mức độ kết nối với cộng đồng.

Ngày nay, tên tuổi Adler thường gắn với những khái niệm như phức cảm tự ti, bù trừ và phức cảm thượng đẳng. Tuy nhiên, cách những khái niệm này xuất hiện trên mạng đôi khi khác đáng kể với lý thuyết ban đầu. Adler không cho rằng mọi cảm giác tự ti đều là bệnh lý, cũng không sử dụng “striving for superiority” đơn giản để nói về tham vọng đánh bại hoặc thống trị người khác.

Để hiểu Adler chính xác hơn, cần đặt các khái niệm này trong một hệ thống rộng hơn gồm cảm giác tự ti, bù trừ, mục tiêu tương lai, style of life và social interest. Đồng thời, cũng cần phân biệt những đóng góp mang tính lịch sử của ông với những giả thuyết đã được khoa học hiện đại kiểm chứng tốt hoặc chưa được hỗ trợ rõ ràng.

Alfred Adler là ai?

Alfred Adler sinh năm 1870 ở vùng ngoại ô Vienna. Những tài liệu tiểu sử ghi nhận ông trải qua nhiều vấn đề sức khỏe khi còn nhỏ, trong đó có còi xương và một đợt viêm phổi nghiêm trọng. Một số hồi ký và nghiên cứu lịch sử cho rằng những trải nghiệm về bệnh tật, sự yếu thế về thể chất và cạnh tranh giữa anh chị em có thể đã ảnh hưởng đến sự quan tâm sau này của Adler đối với cảm giác kém hơn và quá trình vượt qua hạn chế.

Tuy nhiên, cần thận trọng với cách kể tiểu sử theo kiểu “tuổi thơ của Adler trực tiếp tạo ra lý thuyết của ông”. Những trải nghiệm cá nhân có thể cung cấp bối cảnh để hiểu một nhà tư tưởng, nhưng không đủ để xác định nguyên nhân chính xác của một hệ thống lý thuyết được phát triển qua nhiều thập kỷ.

Adler nhận bằng y khoa tại Đại học Vienna năm 1895. Ông làm việc trong nhiều lĩnh vực y khoa trước khi tập trung ngày càng nhiều vào tâm lý học và tâm lý trị liệu. Đầu thế kỷ 20, Adler tham gia nhóm thảo luận quanh Sigmund Freud, nhóm sau đó phát triển thành Hội Phân tâm học Vienna.

Vì sao Alfred Adler tách khỏi Sigmund Freud?

Adler và Freud làm việc trong cùng một phong trào trong nhiều năm, nhưng sự khác biệt lý thuyết giữa họ ngày càng rõ. Freud đặt trọng tâm lớn vào những xung đột vô thức, bản năng và tính dục trong sự phát triển tâm lý. Adler dần chuyển trọng tâm sang cảm giác kém hơn, nỗ lực hướng đến mục tiêu, hoàn cảnh xã hội và cách một người chủ động tổ chức cuộc sống của mình.

Vì vậy, sẽ quá đơn giản nếu mô tả Freud là người cho rằng “con người hoàn toàn bị quá khứ cầm tù”, còn Adler tin vào “tự do ý chí tuyệt đối”. Cả hai đều quan tâm đến kinh nghiệm thời thơ ấu, nhưng họ khác nhau về trọng tâm giải thích. Adler dành nhiều sự chú ý hơn cho mục tiêu mà hành vi đang hướng tới và cách một người diễn giải vị trí của mình trong thế giới.

Hai bên chia tay vào năm 1911. Sau đó Adler và các cộng sự phát triển trường phái riêng, cuối cùng được biết đến với tên Individual Psychology. Các tài liệu lịch sử cũng lưu ý rằng Adler không đơn giản là một “học trò của Freud rồi phản bội thầy”. Ông là một thành viên quan trọng của phong trào ban đầu và đã có những ý tưởng riêng ngày càng khác biệt với Freud.

Tâm lý học Cá nhân, Individual Psychology, là gì?

Tên gọi “Individual Psychology” đôi khi gây hiểu nhầm rằng Adler chỉ quan tâm đến từng cá nhân tách biệt khỏi xã hội. Thực tế gần như ngược lại. Trong truyền thống Adlerian, “individual” nhấn mạnh tính không thể chia cắt của con người như một chỉnh thể. Suy nghĩ, cảm xúc, hành vi, cơ thể, quan hệ và mục tiêu được xem như các phần của cùng một hệ thống.

APA mô tả Individual Psychology là lý thuyết trong đó con người hướng đến cảm giác làm chủ, hoàn thiện và thuộc về, đồng thời phát triển những mục tiêu và một style of life riêng. Đây là một hệ thống mang tính mục đích luận, nghĩa là hành vi không chỉ được giải thích bằng câu hỏi “điều gì trong quá khứ đã gây ra việc này?”, mà còn bằng câu hỏi “hành vi này đang hướng người đó đến mục tiêu nào?”.

Ví dụ, hai người đều tránh phát biểu trước đám đông nhưng mục đích tâm lý có thể khác nhau. Một người tránh vì muốn hạn chế nguy cơ bị đánh giá. Người khác có thể sử dụng sự im lặng để duy trì hình ảnh rằng mình chỉ thất bại vì chưa thật sự thử. Theo cách nhìn Adlerian, hiểu chức năng và mục tiêu của hành vi có thể quan trọng không kém việc tìm nguồn gốc lịch sử của nó.

Cảm giác tự ti và phức cảm tự ti có giống nhau không?

Không hoàn toàn. Đây là một trong những điểm quan trọng nhất nhưng thường bị đơn giản hóa khi nói về Alfred Adler.

Trong hệ thống của Adler, cảm nhận rằng mình đang thiếu một năng lực, chưa đạt được điều gì đó hoặc phụ thuộc vào người khác không nhất thiết là bệnh lý. Trẻ nhỏ chẳng hạn thực sự yếu hơn và phụ thuộc hơn người trưởng thành. Sự nhận biết khoảng cách giữa khả năng hiện tại và điều muốn đạt được có thể thúc đẩy học tập và phát triển.

Điều này khác với inferiority complex. APA định nghĩa phức cảm tự ti là cảm giác bất an và thiếu năng lực liên quan đến một thiếu sót thực hoặc tưởng tượng, có thể biểu hiện từ rút lui và nhút nhát gây bất động đến cạnh tranh hoặc gây hấn mang tính bù trừ quá mức.

Vì vậy, câu “phức cảm tự ti là món quà mà mọi người đều cần” không thật sự chính xác. Điều Adler xem là phổ quát hơn là feelings of inferiority. Phức cảm tự ti mô tả trường hợp cảm giác ấy trở nên quá mạnh hoặc đóng vai trò cản trở khả năng thích nghi.

Bù trừ, Compensation, có nghĩa là gì?

Khái niệm compensation xuất phát từ sự quan tâm ban đầu của Adler đối với những hạn chế thể chất và cách con người thích nghi với chúng. Một điểm yếu trong một lĩnh vực có thể thúc đẩy một người phát triển năng lực ở chính lĩnh vực đó hoặc ở một lĩnh vực khác.

Ví dụ, một người nhận thấy mình giao tiếp chưa tốt có thể luyện tập kỹ năng nói trước đám đông. Một người gặp khó khăn trong học tập có thể xây dựng hệ thống học tập có cấu trúc hơn. Trong nghĩa rộng, đây là quá trình thích nghi và phát triển trước trải nghiệm về thiếu hụt.

Tuy nhiên, từ một trường hợp như vậy không thể suy ra rằng mọi thành tựu đều bắt nguồn từ một vết thương tâm lý. Sự phát triển con người chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố như khí chất, năng lực, động lực, cơ hội, môi trường và hỗ trợ xã hội. Compensation là một khái niệm trong hệ thống của Adler, không phải quy luật phổ quát giải thích mọi thành công.

“Striving for superiority” có phải là muốn hơn người khác?

Đây là một thuật ngữ đặc biệt dễ bị dịch sai ý. Trong ngôn ngữ đời thường, “superiority” thường gợi đến địa vị hoặc chiến thắng người khác. Tuy nhiên, APA định nghĩa striving for superiority trong Individual Psychology là khuynh hướng hướng đến sự hoàn thiện và phát triển đầy đủ năng lực, chứ không phải đơn thuần là thống trị xã hội.

Vì vậy, một bản dịch gần với tinh thần Adler hơn có thể là nỗ lực vươn tới năng lực, sự hoàn thiện hoặc làm chủ. Một người học một kỹ năng mới, khắc phục một hạn chế hoặc cố gắng trở nên có ích hơn cho cộng đồng đều có thể phù hợp với khái niệm này.

Điểm phân biệt quan trọng nằm ở cách sự phấn đấu được định hướng. Trong tư tưởng Adler, phát triển lành mạnh gắn với social interest và sự hợp tác. Việc cố chứng minh mình có giá trị bằng cách hạ thấp hoặc kiểm soát người khác lại gần với cách ông mô tả những hình thức bù trừ không thích nghi.

Phức cảm thượng đẳng có thực sự là “tự ti được che giấu” không?

Superiority complex trong Individual Psychology được APA mô tả là sự đánh giá phóng đại về năng lực và thành tựu của bản thân xuất phát từ quá trình bù trừ quá mức cho cảm giác kém hơn.

Điều này giúp giải thích tại sao trong hệ thống Adler, inferiority complex và superiority complex không hoàn toàn là hai cực độc lập. Một biểu hiện tự đề cao có thể được lý thuyết hóa như một cách bảo vệ bản thân trước cảm giác thiếu giá trị.

Tuy nhiên, không nên sử dụng khái niệm này để chẩn đoán người khác từ xa. Một người khoe khoang, cạnh tranh hoặc tự tin không tự động có “phức cảm tự tôn”. Những hành vi giống nhau có thể xuất hiện từ rất nhiều động lực khác nhau.

Cũng không có cơ sở để kết luận rằng superiority complex là “gốc rễ của độc tài và tội phạm”. Đây là bước suy luận vượt xa khái niệm lâm sàng và bỏ qua hàng loạt yếu tố cá nhân, xã hội và lịch sử liên quan đến hành vi gây hại.

Social Interest là gì và vì sao nó quan trọng với Adler?

Một phần thường bị bỏ quên khi Adler được trình bày chỉ qua “phức cảm tự ti” là khái niệm Gemeinschaftsgefühl, thường được dịch là social interest, community feeling hoặc cảm thức cộng đồng.

Đối với Adler, một đời sống tâm lý khỏe mạnh không chỉ được đánh giá bằng việc một người có thành công cá nhân hay không. Điều quan trọng còn nằm ở khả năng cảm thấy mình thuộc về, hợp tác với người khác và đóng góp vào đời sống chung.

Điểm này giúp giải thích tại sao “vươn tới ưu việt” không nên hiểu là cuộc đua để trở nên tốt hơn người khác. Sự phát triển mà Adler xem là thích nghi hơn phải có khả năng cùng tồn tại với kết nối và hợp tác xã hội.

Khái niệm này cũng khiến Individual Psychology khác với hình ảnh phổ biến về một lý thuyết chỉ xoay quanh lòng tự trọng cá nhân. Adler quan tâm mạnh đến gia đình, trường học, cộng đồng và các điều kiện xã hội trong quá trình phát triển con người.

“Style of Life” trong Adlerian Psychology là gì?

Style of life không đơn giản là phong cách ăn mặc hay lối sống theo nghĩa hiện đại. Trong Individual Psychology, nó mô tả cách tương đối nhất quán mà một người nhận thức bản thân, người khác và thế giới, đồng thời theo đuổi những mục tiêu mà họ xem là có ý nghĩa.

Hai người gặp cùng một thất bại có thể xây dựng những cách phản ứng rất khác. Một người có thể diễn giải thất bại như bằng chứng mình không có giá trị và bắt đầu né tránh thử thách. Người khác có thể xem nó như thông tin để thay đổi chiến lược.

Adlerian therapy vì vậy không chỉ quan tâm đến sự kiện đã xảy ra mà còn đến ý nghĩa mà người đó gán cho sự kiện và mục tiêu mà cách phản ứng hiện tại đang phục vụ.

Con người có thật sự bị “tương lai kéo đi” theo Adler?

Adler thường được đặt đối lập với Freud thông qua khái niệm teleology, tức giải thích hành vi dựa trên mục tiêu mà nó hướng tới. Một khái niệm liên quan là fictional finalism, theo đó những mục tiêu hoặc lý tưởng mà một người xây dựng có thể định hướng hành vi ngay cả khi chúng chưa tồn tại trong thực tế.

Ví dụ, một người có thể tổ chức phần lớn cuộc sống quanh niềm tin “tôi phải luôn hoàn hảo thì mới có giá trị”. Mục tiêu này không phải một sự kiện trong quá khứ, nhưng nó có thể ảnh hưởng đến học tập, công việc, quan hệ và cách người đó phản ứng trước sai sót.

Điều này không có nghĩa Adler phủ nhận quá khứ hoặc cho rằng con người có tự do hoàn toàn trước mọi điều kiện. Một cách hiểu chính xác hơn là ông phản đối việc xem quá khứ và bản năng như những nguyên nhân định đoạt tuyệt đối. Con người vừa chịu ảnh hưởng bởi hoàn cảnh vừa diễn giải hoàn cảnh và hướng hành động về những mục tiêu nhất định.

Alfred Adler có cho rằng thứ tự sinh quyết định tính cách không?

Adler là một trong những người đầu tiên phát triển một lý thuyết có hệ thống về birth order và vị trí của trẻ trong gia đình. Ông cho rằng trải nghiệm làm con đầu, con giữa, con út hoặc con một có thể tạo ra những hoàn cảnh tâm lý khác nhau.

Ý tưởng này ảnh hưởng rất mạnh đến văn hóa đại chúng. Chúng ta vẫn thường nghe những mô tả như “con cả trách nhiệm”, “con giữa dễ bị bỏ quên” hay “con út được nuông chiều”. Tuy nhiên, bằng chứng hiện đại không hỗ trợ việc sử dụng những khuôn mẫu này như dự đoán mạnh về tính cách.

Nghiên cứu của Rohrer, Egloff và Schmukle (2015) sử dụng dữ liệu từ hơn 20.000 người ở Hoa Kỳ, Anh và Đức. Các tác giả không tìm thấy ảnh hưởng ổn định của thứ tự sinh lên extraversion, emotional stability, agreeableness, conscientiousness hoặc imagination. Một số khác biệt nhỏ về trí tuệ đã được ghi nhận, nhưng kết quả không hỗ trợ quan điểm rằng birth order quyết định các đặc điểm tính cách rộng.

Điều này không làm toàn bộ ý tưởng về family constellation trở nên vô nghĩa. Anh chị em thực sự có thể trải nghiệm cùng một gia đình theo những cách khác nhau. Nhưng vị trí sinh chỉ là một yếu tố trong một hệ thống phức tạp gồm tuổi cách nhau, giới, văn hóa, điều kiện kinh tế, cách nuôi dạy, biến cố gia đình và quan hệ cụ thể giữa các thành viên.

Adler đã đóng góp gì cho giáo dục và tham vấn trẻ em?

Sau Thế chiến thứ nhất, Adler ngày càng quan tâm đến giáo dục, phòng ngừa và vai trò của cộng đồng. Ông cùng các cộng sự xây dựng mạng lưới các child guidance clinics tại Vienna, nơi cha mẹ, giáo viên và người làm chuyên môn cùng tham gia giải quyết những khó khăn về hành vi và giáo dục của trẻ.

Đến cuối thập niên 1920 và đầu thập niên 1930, mạng lưới này đã phát triển thành hàng chục trung tâm. Mô hình không chỉ tập trung vào “sửa đứa trẻ”, mà xem xét gia đình, trường học và môi trường xã hội xung quanh. Điều này khá phù hợp với quan điểm rộng hơn của Adler rằng con người cần được hiểu trong các mối quan hệ và cộng đồng của họ.

Các child guidance clinics là một phần quan trọng trong di sản thực hành của Adler. Tuy nhiên, nói Adler “sáng lập tham vấn học đường hiện đại” sẽ quá mạnh. Công việc của ông là một trong nhiều dòng lịch sử góp phần vào sự phát triển sau này của child guidance, counseling, family education và school-based mental health.

Adlerian Therapy ngày nay là gì?

APA hiện mô tả Adlerian therapy là một hình thức điều trị mang tính psychoeducational dựa trên Individual Psychology. Can thiệp thường quan tâm đến mục tiêu, cảm giác thuộc về, cách một người nhìn bản thân và người khác, những mô thức trong style of life và khả năng đóng góp xã hội.

Adlerian approaches hiện được sử dụng trong làm việc với cá nhân, cặp đôi, gia đình, nhóm và môi trường giáo dục. Tuy nhiên, cần phân biệt giữa ảnh hưởng lịch sử rộng của các ý tưởng Adler và bằng chứng thực nghiệm trực tiếp cho toàn bộ Adlerian therapy như một phương pháp thống nhất.

Nền bằng chứng thực nghiệm của Adlerian psychotherapy nói chung nhỏ hơn nhiều phương pháp được nghiên cứu rộng như CBT. Một số ứng dụng cụ thể có dữ liệu thực nghiệm đáng chú ý hơn. Chẳng hạn, một thử nghiệm ngẫu nhiên năm 2014 với 58 học sinh tiểu học có hành vi gây rối cho thấy Adlerian Play Therapy liên quan đến giảm các vấn đề hành vi so với nhóm đối chứng hoạt động.

Kết quả này đáng chú ý nhưng không nên suy rộng thành bằng chứng rằng mọi hình thức Adlerian therapy đều hiệu quả cho mọi vấn đề tâm lý. Cỡ mẫu nhỏ, quần thể cụ thể và thiếu theo dõi dài hạn là những giới hạn quan trọng.

Những ý tưởng nào của Adler còn đáng chú ý trong tâm lý học hiện đại?

Di sản Adler nên được đánh giá ở nhiều cấp độ. Một số khái niệm vẫn tồn tại trực tiếp trong Adlerian psychotherapy. Một số khác có những điểm tương đồng đáng chú ý với các trường phái xuất hiện về sau, chẳng hạn cách tiếp cận mục tiêu, ý nghĩa chủ quan, belonging, quan hệ gia đình và sự khích lệ.

Điểm quan trọng là sự tương đồng giữa một ý tưởng Adler và một khái niệm hiện đại không tự động chứng minh Adler đã “dự đoán chính xác” toàn bộ tâm lý học ngày nay. Các lý thuyết hiện đại thường được xây dựng bằng định nghĩa, phương pháp đo lường và bằng chứng khác rất nhiều so với hệ thống của đầu thế kỷ 20.

Những hiểu lầm phổ biến về Alfred Adler

Lưu ý học thuật

Lời kết

Đóng góp quan trọng của Alfred Adler không chỉ nằm ở một thuật ngữ nổi tiếng như “phức cảm tự ti”. Individual Psychology đưa ra một hình ảnh rộng hơn về con người: một cá nhân có lịch sử, có cảm giác thiếu hụt, có cách diễn giải thế giới, có mục tiêu và đồng thời luôn tồn tại trong mạng lưới quan hệ xã hội.

Điểm đặc biệt trong tư tưởng Adler là cảm giác kém hơn không nhất thiết được xem như một khuyết điểm phải xóa bỏ. Trong những điều kiện phù hợp, nhận biết giới hạn có thể trở thành động lực cho học tập và phát triển. Nhưng sự phát triển lành mạnh, theo Adler, không dừng lại ở việc chứng minh mình “giỏi hơn”. Nó còn gắn với belonging, cooperation và khả năng đóng góp cho đời sống chung.

Hơn một thế kỷ sau, không phải mọi dự đoán của Adler đều đứng vững trước kiểm chứng khoa học. Birth order là một ví dụ rõ ràng. Tuy nhiên, những câu hỏi ông đặt ra về mục tiêu sống, cảm giác kém hơn, sự bù trừ, ý nghĩa chủ quan và kết nối xã hội vẫn khiến Individual Psychology trở thành một chương quan trọng trong lịch sử tâm lý học.

Câu hỏi thường gặp về Alfred Adler

Tài liệu tham khảo học thuật