Có bao nhiêu cấp độ hưng cảm – Các cấp độ hưng cảm

Cảnh báo an toàn y khoa: Bài viết này cung cấp kiến thức giáo dục tâm lý lâm sàng (Psychoeducation). Nếu bạn hoặc người thân đang có dấu hiệu mất ngủ kéo dài kèm theo hành vi bốc đồng, vui lòng liên hệ ngay với Bác sĩ chuyên khoa Tâm thần.

Trong văn hóa đại chúng, chúng ta thường nghe nhiều về Trầm cảm, nơi năng lượng chạm đáy. Tuy nhiên, ở thái cực hoàn toàn ngược lại, Hưng cảm (Mania) lại là một quả bom nổ chậm đầy nguy hiểm ẩn dưới vỏ bọc của sự hưng phấn tột độ.

Theo Sổ tay Chẩn đoán và Thống kê các Rối loạn Tâm thần (DSM-5-TR), hưng cảm có tính chu kỳ và mức độ tàn phá của nó phụ thuộc vào cường độ mà não bộ giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh (như Dopamine và Norepinephrine).

Cùng Trần Toàn Psy giải mã 3 cấp độ chính của trạng thái tâm lý phức tạp này.

Cấp Độ Hưng Cảm Nhẹ (Hypomania)

Hypomania (Hưng cảm nhẹ) là đặc trưng lâm sàng của Rối loạn lưỡng cực type II. Đây là giai đoạn nguy hiểm nhất vì nó rất khó bị phát hiện và thường bị nhầm lẫn với một “chuỗi ngày làm việc năng suất, vui vẻ”.

Đặc điểm lâm sàng:

• Là cấp độ nhẹ nhất, kéo dài liên tục ít nhất 4 ngày.
• Người bệnh có tâm trạng hưng phấn, năng lượng dồi dào nhưng vẫn duy trì được khả năng kiểm soát hành vi ở mức độ nhất định.
• Không gây suy giảm chức năng nghiêm trọng đến công việc hoặc đời sống xã hội, và không bao giờ có triệu chứng loạn thần.

Triệu chứng nhận diện:

• Gia tăng các hoạt động hướng tới mục tiêu (làm việc 15-20 tiếng/ngày không mệt).
• Tư duy nhanh nhạy, nảy ra vô số ý tưởng sáng tạo (Flight of ideas).
• Nhu cầu ngủ giảm đáng kể (chỉ ngủ 3-4 tiếng/đêm nhưng sáng dậy vẫn tỉnh táo, dư thừa năng lượng).
• Trở nên hoạt ngôn, nói nhiều và thân thiện hơn mức bình thường.
• Bắt đầu chớm xuất hiện các hành vi bốc đồng nhẹ (mua sắm quá tay, hứa hẹn quá mức).

Cấp Độ Hưng Cảm Toàn Phát (Mania)

Mania là triệu chứng cốt lõi để chẩn đoán Rối loạn lưỡng cực type I. Ở giai đoạn này, chiếc phanh của vỏ não trước trán (nơi kiểm soát lý trí) đã bị đứt hoàn toàn.

Đặc điểm lâm sàng:

• Kéo dài liên tục ít nhất 1 tuần (hoặc bất kỳ khoảng thời gian nào nếu mức độ nghiêm trọng đòi hỏi phải nhập viện cấp cứu).
• Gây suy giảm chức năng nghiêm trọng trong nghề nghiệp, học tập và phá vỡ các mối quan hệ xã hội.

Triệu chứng nhận diện:

• Khí sắc hưng phấn quá mức, hoặc chuyển sang cáu gắt, hung hăng, bạo lực nếu có ai đó ngăn cản ý định của họ.
• Áp lực phải nói liên tục, nói rất to, rất nhanh khiến người đối diện không thể ngắt lời.
• Gia tăng lòng tự trọng một cách phi lý: Tin rằng mình là vĩ nhân, có tài năng xuất chúng hoặc sắp giải cứu thế giới.
• Hành vi bốc đồng phá hoại: Đầu tư toàn bộ tài sản vào các dự án ảo tưởng, tiêu sạch tiền tiết kiệm trong một đêm, tham gia các hoạt động tình dục bừa bãi hoặc đua xe tốc độ cao mà không lường trước hậu quả.

Cấp Độ Hưng Cảm Loạn Thần

Đây là trạng thái báo động đỏ trong tâm thần học, nơi người bệnh đã hoàn toàn đứt gãy sợi dây liên kết với thực tại (Loss of reality testing).

Đặc điểm lâm sàng:

• Là cấp độ nặng nề và nguy hiểm nhất của cơn hưng cảm.
• Bắt buộc phải can thiệp y tế và nhập viện nội trú khẩn cấp để bảo vệ tính mạng cho bệnh nhân và những người xung quanh.

Triệu chứng nhận diện:

• Hoang tưởng rõ rệt: Niềm tin sai lệch mãnh liệt. Họ có thể tin rằng mình là Chúa trời giáng thế, là tổng thống, hoặc có siêu năng lực đặc biệt đang bị các tổ chức bí mật truy sát.
• Ảo giác: Chủ yếu là ảo thanh, nghe thấy những giọng nói trong đầu xúi giục họ thực hiện những hành vi vĩ đại hoặc nguy hiểm.
• Mất khả năng tự chăm sóc bản thân cơ bản, bỏ ăn, bỏ uống, không ngủ trong nhiều ngày liền dẫn đến kiệt quệ.

Phác Đồ Điều Trị Và Can Thiệp

Hưng cảm là một rối loạn sinh lý thần kinh, do đó nó không thể được chữa khỏi chỉ bằng ý chí hay những lời khuyên tích cực. Phác đồ điều trị chuẩn y khoa yêu cầu sự phối hợp đa chiều:

• Dược lý trị liệu: Sử dụng các nhóm thuốc ổn định khí sắc (như Lithium, Valproate) hoặc thuốc chống loạn thần không điển hình để “dập tắt” cơn bão hóa chất trong não bộ.
• Liệu pháp Tâm lý: Khi bệnh nhân đã qua cơn cấp tính, Liệu pháp Nhận thức Hành vi (CBT) và Nhịp độ xã hội cá nhân (IPSRT) sẽ được áp dụng để giúp họ nhận diện các “dấu hiệu cảnh báo sớm” (như thức trắng đêm) nhằm ngăn chặn cơn hưng cảm quay lại.
• Quản lý lối sống: Giữ một lịch trình ngủ nghỉ tuyệt đối nghiêm ngặt và tránh xa rượu bia, chất kích thích.

Lời Kết

Hưng cảm là một lăng kính phóng đại khiến người bệnh nhìn thấy một thế giới rực rỡ ảo tưởng, để rồi sau đó tước đi của họ sức khỏe, tài sản và những mối quan hệ quý giá nhất.

Việc nhận diện sớm các dấu hiệu chớm nở từ giai đoạn Hưng cảm nhẹ (Hypomania) là “thời điểm vàng” để can thiệp y tế, ngăn chặn não bộ trượt dài vào vùng loạn thần nguy hiểm.