Người thân nhận kết quả khám không tốt nhưng cứ khăng khăng “chắc máy đo sai”, rồi gác lại chuyện tái khám. Chối bỏ (denial) là khái niệm trong tâm lý học tâm động học, chỉ việc một người tạm thời không tiếp nhận hoặc giảm nhẹ ý nghĩa của một thực tế quá khó chịu. Đó có thể là thông tin về bệnh tật, một mất mát hay một vấn đề trong quan hệ. Điều này không có nghĩa người đang chối bỏ luôn cố tình nói dối, vì quá trình có thể diễn ra phần nào ngoài ý thức. Nhưng nếu kéo dài đến mức khiến một người liên tục bỏ qua thông tin quan trọng, chối bỏ có thể gây vấn đề. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Chối bỏ (denial) là gì trong tâm lý học?
Chối bỏ (denial) là một cơ chế phòng vệ, trong đó một người gạt đi thực tế bên ngoài và bám vào những lời giải thích hay suy diễn bên trong.1 Nhờ vậy, người đó tránh phải đối diện với sự thật khó chịu của tình huống.1 Nói cách khác, thông tin vẫn ở đó, nhưng ý nghĩa của nó chưa được tiếp nhận trọn vẹn. Để hiểu rõ hơn, cần đặt chối bỏ trong khái niệm rộng hơn là cơ chế phòng vệ.
Cơ chế phòng vệ (defense mechanisms) là khái niệm dùng để mô tả những quá trình tâm lý giúp con người điều chỉnh xung đột, lo âu và những cảm xúc khó chịu. Khái niệm cổ điển này nay đã có thể đo lường được trong nghiên cứu, theo một bài tổng quan năm 2025.2 Một bài tổng quan năm 2015 cũng điểm lại bốn thập niên nghiên cứu về cơ chế phòng vệ ở trẻ em, thanh thiếu niên, người trưởng thành và người có rối loạn tâm thần.3 Chối bỏ là một trong những cơ chế phòng vệ được nhắc đến trong truyền thống này.2
Ví dụ giả định: một người vừa nhận thông tin về một căn bệnh nghiêm trọng có thể nói: “Chắc chắn kết quả này nhầm rồi”. Trong vài giờ hoặc vài ngày đầu, phản ứng đó có thể phản ánh việc tâm trí chưa kịp xử lý toàn bộ ý nghĩa của thông tin. Điều cần phân biệt là chối bỏ không chỉ đơn giản là “không tin”. Một người có thể hoài nghi vì bằng chứng chưa đủ, vì thông tin mâu thuẫn hoặc vì họ cần xác minh thêm. Chỉ từ một câu phủ nhận không thể kết luận rằng cơ chế phòng vệ đang hoạt động.
Người thân cứ nói “không sao đâu”, có phải họ đang nói dối?
Không nhất thiết. Nói dối thường hàm ý một người biết điều gì đó là thật nhưng cố ý truyền đạt thông tin khác. Khi chối bỏ, chính khả năng tiếp nhận hoặc thừa nhận đầy đủ thực tế có thể đang bị hạn chế. Vì vậy, điểm khác nhau nằm ở việc người nói có đang biết rõ điều đó và cố ý giấu đi hay không.
Ví dụ giả định: một người uống rượu thường xuyên nói với gia đình rằng “tôi kiểm soát được mà”. Người đó có thể đang cố che giấu, đang tự đánh giá sai mức độ vấn đề hoặc đang sử dụng một hình thức phòng vệ. Muốn phân biệt các khả năng này cần nhiều thông tin hơn một câu nói. Nếu việc uống rượu đang gây hại cho sức khỏe hoặc quan hệ, người thân có thể khuyến khích người đó gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần.

Chưa chấp nhận được tin xấu ngay có phải là điều tệ không?
Không. Cơ chế phòng vệ không nên được chia đơn giản thành “tốt” và “xấu”. Một phản ứng chỉ có ý nghĩa khi đặt trong hoàn cảnh, mức độ linh hoạt và hậu quả của nó. Sau một cú sốc lớn, việc một người chưa thể lập tức tiếp nhận toàn bộ thực tế có thể tạo ra một khoảng đệm tâm lý. Vấn đề xuất hiện khi khoảng đệm đó trở thành cách duy nhất để đối diện với mọi thông tin khó chịu.
Theo bài tổng quan năm 2025, trong bối cảnh sang chấn, chối bỏ và phân ly có thể mang lại sự bảo vệ trong ngắn hạn.2 Về lâu dài, chúng có thể cản trở việc xử lý trọn vẹn trải nghiệm đó.2 Điều đó cho thấy cùng một cách phòng vệ có thể giúp hoặc cản tùy thời điểm. Vì vậy, một cách phân biệt hữu ích là hỏi: phòng vệ này đang giúp người đó có thêm thời gian thích nghi hay đang ngăn họ thích nghi?
Cứ gạt đi chuyện quan trọng thì khi nào bắt đầu đáng lo?
Chối bỏ đáng chú ý hơn khi nó khiến một người liên tục bỏ qua những thông tin có hậu quả thực tế. Chẳng hạn, phủ nhận tình trạng sức khỏe có thể dẫn đến trì hoãn khám hoặc điều trị. Một bài tổng hợp 36 nghiên cứu năm 2021 với 10.389 người bị nhồi máu cơ tim cấp đã xem xét điều này.4 Người cho rằng triệu chứng của mình không nghiêm trọng thường chờ lâu hơn rồi mới đi khám.4
Với tiền bạc, một tài liệu tham khảo y khoa (StatPearls) nêu ví dụ một người vẫn mua quần áo hàng hiệu dù đang nợ nần nghiêm trọng, và khi đó nợ có thể tiếp tục tăng.1 Ví dụ giả định khác là phủ nhận một mẫu hành vi gây tổn thương trong quan hệ, điều có thể khiến xung đột kéo dài. Trong cả hai trường hợp, điều gây hại không nằm ở cảm giác khó chấp nhận, mà ở việc thông tin quan trọng bị gạt sang một bên quá lâu.
Điểm quan trọng không phải là buộc người đó “nhận sự thật ngay lập tức”. Một hướng dẫn của SAMHSA, cơ quan y tế công của Mỹ về sử dụng chất và sức khỏe tâm thần, ghi nhận rằng tranh cãi hay thách thức trực diện phòng vệ thường phản tác dụng.5 Hướng dẫn này khuyến khích đặt câu hỏi mở, lắng nghe rồi nhắc lại điều người kia vừa nói (lắng nghe phản ánh) và tránh cố thuyết phục người kia rằng mình đúng.5 Trong đời thường, cách tiếp cận tương tự là hỏi, phản ánh những gì quan sát được và để người đó tiếp cận thông tin ở tốc độ có thể chịu đựng.

Chối bỏ khác gì với cách mình đối phó với stress?
Đối phó (coping) có thể hiểu là những cách con người đối phó với stress. Một số cách đối phó mang tính chủ động và có ý thức hơn, chẳng hạn lập kế hoạch, tìm hỗ trợ hoặc giải quyết vấn đề. Các cơ chế phòng vệ theo truyền thống thường được mô tả là tự động hơn và một phần nằm ngoài nhận thức.1
Tuy nhiên, một bài tổng quan năm 2025 bàn về những chỗ chồng lấn giữa phòng vệ, đối phó và điều hòa cảm xúc.2 Một bài viết lý thuyết năm 2014 cũng cho rằng cách hiểu hiện đại về phòng vệ tương đồng về mặt lý thuyết với khái niệm điều hòa cảm xúc ngầm (implicit emotion regulation) trong khoa học thần kinh.6 Vì vậy, chối bỏ nên được xem như một mô hình lý thuyết giúp hiểu cách con người điều chỉnh cảm xúc và thực tế, chứ không phải một “nút” riêng biệt trong não có thể nhìn thấy trực tiếp.
Vì sao không nên nói “bạn đang denial” mỗi khi người khác không đồng ý?
Một bất đồng không đủ để kết luận người kia đang dùng cơ chế phòng vệ. Người kia có thể có dữ liệu khác, cách diễn giải khác hoặc đơn giản là chưa bị thuyết phục. Họ cũng có thể đúng, và chính ta mới là người cần xem lại thông tin của mình.
Khi dùng “denial” như một cách thắng tranh luận, thuật ngữ tâm lý trở thành một vòng logic không thể kiểm chứng. Nếu người kia đồng ý thì ta đúng, còn nếu họ phản đối thì sự phản đối lại được xem là bằng chứng rằng họ đang chối bỏ. Một khái niệm giải thích được mọi phản ứng như vậy thì không còn giúp hiểu thêm điều gì.
Trong giao tiếp đời thường, mô tả hành vi cụ thể thường hữu ích hơn: “Bạn đã nhận kết quả 3 lần nhưng vẫn chưa đặt lịch tái khám” rõ ràng hơn câu “Bạn đang denial”. Câu thứ nhất nêu việc đã xảy ra và để ngỏ chỗ cho người kia giải thích. Câu thứ hai dán nhãn lên con người, nên dễ khiến cuộc trò chuyện đóng lại.

Lời kết
Chối bỏ đôi khi là cách con người tạm thời tạo khoảng cách với một thực tế quá khó chịu để xử lý ngay. Nhưng thứ giúp ta đứng vững trong vài giờ hoặc vài ngày có thể trở thành trở ngại nếu nó khiến ta không còn điều chỉnh được trước thực tế. Vì vậy, câu hỏi hữu ích không phải “người này có đang chối bỏ không?”, mà là: họ đang có khả năng tiếp nhận thực tế đến đâu? Điều gì có thể giúp họ tiến thêm một bước mà không bị cảm xúc áp đảo?
Nếu bạn hoặc người thân đang trì hoãn những việc quan trọng cho sức khỏe vì quá khó đối diện, hãy cân nhắc trao đổi với bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Bắt đầu bằng việc mô tả điều quan sát được mà không phán xét có thể nhẹ nhàng hơn việc tranh luận ai đúng ai sai. Một bước nhỏ, như đặt lịch khám, cũng là cách tiếp cận thực tế hơn là buộc ai đó nhận ra toàn bộ sự thật ngay lập tức.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. Bailey, R., & Pico, J. (2023). Defense mechanisms. Xem nguồn
2. Lingiardi, V., & Madeddu, F. (2025). Revisiting defense mechanisms in contemporary clinical practice: Evidence and perspectives. Xem nguồn
3. Cramer, P. (2015). Defense mechanisms: 40 years of empirical research. Xem nguồn
4. Sancassiani, F., et al. (2021). Surviving to acute myocardial infarction: The role of psychological factors and alexithymia in delayed time to searching care: A systematic review. Xem nguồn
5. Substance Abuse and Mental Health Services Administration. (2019). Enhancing motivation for change in substance use disorder treatment. Xem nguồn
6. Rice, T. R., & Hoffman, L. (2014). Defense mechanisms and implicit emotion regulation: A comparison of a psychodynamic construct with one from contemporary neuroscience. Xem nguồn




