Bạn gõ tìm “uống nước chanh ấm có giảm cân không” rồi chỉ bấm vào những bài trả lời “có”. Thiên kiến xác nhận (confirmation bias) là xu hướng tìm kiếm và diễn giải thông tin theo hướng nghiêng về điều mình đã tin sẵn. Đây là một lối tắt phổ biến của suy nghĩ, không phải dấu hiệu kém thông minh, và nó dễ gặp khi ta lướt mạng xã hội, đọc tin chuyển tiếp hay đoán ý người thân. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Thiên kiến xác nhận là gì?
Thiên kiến xác nhận là xu hướng tìm kiếm hoặc diễn giải bằng chứng theo cách thiên về niềm tin, kỳ vọng hay giả thuyết mà mình đang có sẵn.1 Một bài tổng quan năm 1998 ghi nhận thiên kiến này xuất hiện dưới nhiều dạng và trong nhiều bối cảnh thực tế.1 Nói cách khác, đây không phải một lỗi duy nhất mà là tên gọi chung cho một nhóm hiện tượng gần nhau. Chữ “thiên kiến” ở đây mô tả một xu hướng trung bình đo được trong nghiên cứu, không phải bản án dành cho một người cụ thể.
Các nhà nghiên cứu còn dùng một tên gọi gần nghĩa là thiên kiến phe mình (myside bias). Cụm này chỉ việc đánh giá bằng chứng, tạo ra lập luận và kiểm tra giả thuyết theo hướng có lợi cho ý kiến và thái độ sẵn có của mình.2 Hai tên gọi không trùng khít về phạm vi, nhưng cùng nói về một điểm: niềm tin có trước ảnh hưởng tới cách ta xử lý thông tin đến sau. Trong bài này, mình dùng thống nhất cụm “thiên kiến xác nhận”.
Thí nghiệm gốc về thiên kiến xác nhận nói gì?
Một trong những thí nghiệm được nhắc nhiều nhất về chủ đề này được công bố năm 1960.3 Người tham gia là 29 người trẻ, được tác giả mô tả là thông minh, phải tìm ra một quy luật áp dụng cho các con số trong một bài toán khái niệm đơn giản.3 Bài toán được thiết kế để ai chỉ tìm bằng chứng xác nhận sẽ rất dễ đi tới kết luận sai. Lý do là quy luật đúng khá rộng, bao trùm nhiều quy luật dễ nghĩ ra hơn, trong khi số ví dụ có thể thử là vô hạn.3
Kết quả cho thấy chỉ 6 trong 29 người tìm ra quy luật đúng mà không đưa ra kết luận sai nào trước đó.3 Có 13 người đưa ra một kết luận sai, 9 người đưa ra từ hai kết luận sai trở lên và 1 người không đi tới kết luận nào.3 Nhóm sai từ hai lần trở lên được ghi nhận là không thể hoặc không muốn đem giả thuyết của mình ra thử thách.3 Tác giả bàn kết quả này trong mối liên hệ với cách tư duy khoa học.3

Điều thí nghiệm gợi ra khá gần đời thường. Khi đã có một phỏng đoán, ta có xu hướng tìm thêm ví dụ khớp với nó, thay vì thử một ví dụ có thể làm nó sai. Dù vậy, đây là một thí nghiệm nhỏ, làm từ hơn sáu mươi năm trước với một nhóm người trẻ. Bài những thí nghiệm tâm lý học kinh điển bàn kỹ hơn cách đọc giá trị và giới hạn của các thí nghiệm nổi tiếng như vậy.
Thiên kiến xác nhận thể hiện qua những hiện tượng nào?
Thiên kiến xác nhận có thể xuất hiện ở ít nhất ba khâu khi ta xử lý thông tin. Khâu đầu là chọn đọc gì, khâu thứ hai là hiểu và đánh giá điều đã đọc, khâu thứ ba là kiểm tra một phỏng đoán về sự việc hay về người khác. Bảng dưới đây tóm tắt từng khâu kèm ví dụ quen thuộc. Các ví dụ chỉ để minh họa, không phải kết quả đo trên người Việt.
| Khâu | Biểu hiện | Ví dụ đời thường |
|---|---|---|
| Chọn thông tin | Ưu tiên đọc nguồn hợp ý, ít mở nguồn trái ý | Chỉ xem video khen một chế độ ăn mình đang theo |
| Diễn giải và đánh giá | Dễ dãi với bằng chứng ủng hộ, khắt khe với bằng chứng phản bác | Tin ngay bài báo ủng hộ, bới lỗi bài báo trái chiều |
| Kiểm tra giả thuyết | Chỉ tìm ví dụ khớp với phỏng đoán ban đầu | Nghĩ đồng nghiệp khó tính rồi chỉ để ý lúc họ cau mày |
Ở khâu chọn thông tin, một phân tích gộp năm 2009 tổng hợp các nghiên cứu cho người tham gia chọn giữa thông tin hợp ý và thông tin thách thức niềm tin của họ.4 Kết quả cho thấy người ta nghiêng ở mức vừa phải về phía thông tin hợp ý.4 Đáng chú ý là xu hướng này yếu đi khi niềm tin không gắn với giá trị cá nhân, không được giữ chắc, hoặc khi thông tin sẵn có kém chất lượng.4 Nghĩa là thiên kiến xác nhận có mức độ, không bật lên giống nhau trong mọi tình huống.
Ở khâu diễn giải và kiểm tra giả thuyết, một nhóm thí nghiệm năm 1984 xem xét hai hiện tượng cùng lúc.5 Hiện tượng đầu là tiếp nhận bằng chứng mới về các vấn đề xã hội một cách thiên lệch, hiện tượng sau là kiểm tra ấn tượng về tính cách của người khác một cách thiên lệch.5 Nhóm tác giả cho rằng nhiều thiên kiến trong phán đoán xã hội có chung một gốc, là việc không xét tới những khả năng trái với niềm tin và nhận định lúc đó.5
Vì sao ta dễ nghiêng về điều mình đã tin?
Một cách giải thích được phân tích gộp năm 2009 kiểm tra là ta có hai động cơ đan xen khi tiếp nhận thông tin. Động cơ bảo vệ khiến ta muốn giữ niềm tin, thái độ và hành vi hiện có, còn động cơ chính xác khiến ta muốn biết điều gì đúng.4 Khi động cơ bảo vệ mạnh, xu hướng chọn thông tin hợp ý rõ hơn. Khi thông tin trái ý giúp ích cho mục tiêu đang theo đuổi, người ta lại có xu hướng tìm đọc chính thông tin trái ý đó.4
Cách giải thích thứ hai nhấn mạnh việc bỏ sót khả năng ngược lại. Nhóm thí nghiệm năm 1984 cho rằng nhiều thiên kiến bắt nguồn từ việc không nghĩ tới những khả năng trái với điều mình đang tin.5 Khi được hướng dẫn chủ động xét khả năng ngược lại, người tham gia ít thiên lệch hơn trong cả hai thí nghiệm.5 Điểm này quan trọng vì nó gợi ý thiên kiến xác nhận có phần đến từ cách ta hướng sự chú ý, và cách này có thể điều chỉnh được.
Một câu hỏi hay gặp là người thông minh có ít thiên kiến hơn không. Các nghiên cứu về thiên kiến phe mình ghi nhận mức độ thiên kiến này có rất ít liên hệ với trí thông minh.2 Nhóm tác giả lập luận rằng tránh thiên kiến phe mình là một kỹ năng tư duy hợp lý mà bài kiểm tra trí thông minh không đo được.2 Vì thế, học vị hay điểm IQ cao không phải tấm khiên chống lại thiên kiến xác nhận, và ngược lại, có thiên kiến cũng không có nghĩa là kém cỏi.
Thiên kiến xác nhận trên mạng xã hội và tin giả
Trên mạng xã hội, câu chuyện phức tạp hơn việc “ai cũng chỉ tin phe mình”. Hai nghiên cứu năm 2019 với tổng cộng 3.446 người tham gia trên nền tảng khảo sát trực tuyến Mechanical Turk đo xu hướng suy nghĩ phân tích bằng một bài kiểm tra phản tư nhận thức.6 Người có điểm cao phân biệt tin giả với tin thật tốt hơn, kể cả với tiêu đề hợp quan điểm chính trị của họ.6 Nhóm tác giả kết luận việc tin tin giả gắn với lười suy nghĩ nhiều hơn là với thiên vị phe phái.6

Đáp lại, một nghiên cứu năm 2023 trên mẫu đại diện 991 người Hungary lặp lại câu hỏi này.7 Phần lớn kết quả cũ được xác nhận, người suy nghĩ phân tích tốt hơn vẫn nhận ra tin sai tốt hơn.7 Tuy vậy, quan điểm chính trị tương tác với khả năng phản tư, tức là hai yếu tố không tách rời nhau.7 Đến nay, cách hiểu thận trọng là cả thói quen suy nghĩ nhanh lẫn niềm tin sẵn có đều góp phần, với tỷ lệ khác nhau tùy bối cảnh.
Chuyện chia sẻ tin còn có thêm một lớp nữa. Một loạt thí nghiệm công bố năm 2021 ghi nhận tin thật hay giả ảnh hưởng mạnh tới đánh giá độ chính xác, nhưng ảnh hưởng rất ít tới ý định chia sẻ.8 Một nghiên cứu năm 2023 với 2.476 người tham gia gợi ý chia sẻ tin sai gắn với thói quen hình thành trên nền tảng.9 Trong nghiên cứu đó, khoảng 15% người chia sẻ theo thói quen nhiều nhất góp khoảng 30 đến 40% số tin giả được chia sẻ.9 Nhóm này cũng chia sẻ cả thông tin trái với quan điểm chính trị của chính họ.9
Lấy ví dụ một tin nhắn chuyển tiếp trong nhóm Zalo gia đình cảnh báo một loại thực phẩm quen thuộc “gây ung thư”. Người vốn lo về sức khỏe có thể thấy tin hợp ý và bấm chuyển tiếp ngay, trước khi hỏi nguồn ở đâu. Theo các nghiên cứu trên, khoảnh khắc ấy có thể là sự kết hợp của niềm tin sẵn có, sự chú ý đặt sai chỗ và thói quen bấm chia sẻ. Môi trường thông tin cũng góp phần, các bài thuật toán gợi ý và buồng vang (echo chamber) bàn kỹ phần này.
Ví dụ thiên kiến xác nhận trong đời sống người Việt
Thiên kiến xác nhận không chỉ nằm trên mạng mà còn trong những quyết định nhỏ hằng ngày. Ví dụ, một người đang muốn mua một mẫu điện thoại có thể chỉ đọc bài đánh giá khen mẫu đó và bỏ qua bình luận về lỗi pin. Một phụ huynh tin con mình “lười” có thể nhớ rõ những buổi con ngồi chơi và quên mất những buổi con tự học. Những ví dụ này chỉ minh họa cách ba khâu chọn, diễn giải và kiểm tra giả thuyết có thể diễn ra, không phải chẩn đoán về ai.
Hãy hình dung Lan, 27 tuổi, bắt đầu nghĩ người yêu đã hết quan tâm mình sau một lần anh quên lời hẹn. Từ hôm đó, Lan để ý từng tin nhắn trả lời chậm và coi mỗi lần như một bằng chứng mới. Những lần anh nhớ mua món cô thích hay gọi điện hỏi thăm thì lại trôi qua nhanh, như thể không đáng tính. Cách kiểm tra ấn tượng về người khác theo hướng một chiều như vậy gần với hiện tượng mà thí nghiệm năm 1984 mô tả.5
Điều có thể giúp Lan không phải là thôi để ý, mà là để ý đủ cả hai phía. Cô có thể tự hỏi nếu anh vẫn quan tâm thì mình sẽ thấy những dấu hiệu gì, rồi xem tuần qua có dấu hiệu nào như vậy không. Ấn tượng đầu tiên tiêu cực cũng có thể kéo theo cách nhìn một chiều, bài hiệu ứng hào quang đen (horn effect) bàn kỹ hơn hiện tượng gần với điều này. Nói thẳng với nhau về điều mình đang lo thường cho nhiều thông tin hơn là tự đoán một mình.
Làm sao để giảm thiên kiến xác nhận?
Hiện chưa có cách nào xóa hẳn thiên kiến xác nhận, nhưng một vài cách đã được thử nghiệm và cho kết quả đáng khích lệ. Cách được nhắc nhiều nhất là chủ động xét khả năng ngược lại. Trong các thí nghiệm năm 1984, hướng dẫn xét khả năng ngược lại có tác dụng điều chỉnh mạnh hơn lời dặn chung chung là hãy công bằng và khách quan.5 Nói cách khác, một câu hỏi cụ thể có ích hơn một lời nhắc chung về đạo đức tư duy.
Cách thứ hai là đặt mục tiêu chính xác lên trước. Phân tích gộp năm 2009 ghi nhận khi thông tin trái ý giúp ích cho mục tiêu trước mắt, người ta có xu hướng tìm đọc nó.4 Trên mạng xã hội, việc nhắc người dùng nghĩ tới độ chính xác, dù rất nhẹ, đã làm tăng chất lượng tin mà họ chia sẻ sau đó.8 Kết quả này đến từ bốn thí nghiệm khảo sát và một thí nghiệm thực địa trên Twitter, nên chưa thể suy ra y nguyên cho mọi nền tảng.
Cách thứ ba là luyện tập có hướng dẫn. Một thí nghiệm năm 2025 có sự tham gia của phần lớn chuyên viên phân tích rủi ro quốc gia ở một nước châu Âu.10 Nhóm này được so sánh với một nhóm học viên cao học tương ứng về mức thiên kiến xác nhận.10 Chỉ một buổi huấn luyện giảm thiên kiến đã làm giảm thiên kiến xác nhận ở cả hai nhóm.10 Nhóm chuyên viên cũng có mức thiên kiến xác nhận thấp hơn nhóm học viên, gợi ý kinh nghiệm chuyên môn có thể giúp ích.10
| Cách làm | Áp dụng thế nào | Bằng chứng hiện có |
|---|---|---|
| Xét khả năng ngược lại | Hỏi “nếu mình sai thì sẽ thấy dấu hiệu gì?” rồi đi tìm dấu hiệu đó | Thí nghiệm năm 1984, hiệu quả hơn lời dặn chung chung |
| Đặt mục tiêu chính xác | Trước quyết định lớn, ghi rõ mình cần quyết định đúng, không cần được đồng tình | Gợi ý rút từ phân tích gộp năm 2009 về chọn đọc thông tin, chưa được thử như một cách can thiệp riêng |
| Dừng lại trước khi chia sẻ | Tự hỏi “tin này có chính xác không?” trước khi bấm chuyển tiếp | Thí nghiệm khảo sát và thực địa năm 2021 |
| Luyện tập có hướng dẫn | Tham gia một buổi huấn luyện về thiên kiến | Một thí nghiệm năm 2025, mẫu chuyên viên và học viên châu Âu |
Từ các hướng trên, bạn có thể thử một bài tập nhỏ mình gọi là “hai cột 3–3”. Trước khi tin hoặc làm một việc quan trọng, hãy viết ba điều ủng hộ và ba điều không ủng hộ nó. Nếu cột thứ hai khó điền, đó là dấu hiệu mình chưa tìm đủ, chứ chưa phải bằng chứng mình đúng. Khi tìm kiếm, bạn có thể gõ thêm một từ khóa theo chiều ngược lại, chẳng hạn “tác hại” hay “bằng chứng phản bác”, và bài kỹ năng tìm kiếm thông tin có thêm gợi ý về cách chọn nguồn.

Đưa bằng chứng có làm người kia tin sai hơn không?
Nhiều bài viết phổ thông cho rằng đưa bằng chứng sẽ khiến người kia càng tin điều sai, gọi là hiệu ứng phản tác dụng (backfire effect). Một bài tổng quan năm 2020 cho biết hiệu ứng này đang bị tranh luận, vì các nghiên cứu gần đây không tìm thấy nó dù điều kiện được lý thuyết cho là thuận lợi.11 Nhóm tác giả lập luận rằng hiệu ứng phản tác dụng không phải một hiện tượng đứng vững trong thực nghiệm.11 Họ cũng lưu ý cách đo kém tin cậy có thể tạo ra kết quả phản tác dụng giả.11
Một bài tổng quan năm 2021 cho rằng thông tin đính chính thường có ít nhất một phần tác dụng làm niềm tin chính xác hơn.12 Dù vậy, tác dụng ấy hay phai dần hoặc bị lấn át bởi những nhận định hợp ý hơn nhưng kém chính xác hơn từ người có ảnh hưởng và truyền thông.12 Vì thế, một số nhận thức sai vẫn tồn tại nhiều năm sau khi đã được đính chính.12 Các nghiên cứu về thông tin sai giải thích vì sao lời đính chính khó xóa thông tin cũ khỏi trí nhớ và đề xuất cách đính chính hiệu quả hơn.13

Điểm đáng giữ lại là sửa thông tin sai vẫn đáng làm, chỉ cần kỳ vọng thực tế hơn. Một lần nói chuyện hiếm khi đổi được niềm tin đã lâu, nhưng cũng hiếm khi làm nó tệ hơn. Hỏi người kia biết tin từ đâu, cùng xem nguồn gốc và nhắc lại thông tin đúng nhiều lần thường dễ chịu hơn việc tranh cãi để thắng. Đây là gợi ý thực hành rút ra từ các nghiên cứu trên, không phải một công thức áp dụng cho mọi cuộc trò chuyện.
Giới hạn của các nghiên cứu về thiên kiến xác nhận
Đọc về thiên kiến xác nhận cũng nên tỉnh táo với chính các nghiên cứu. Thiên kiến xác nhận là tên gọi chung cho nhiều dạng biểu hiện khác nhau.1 Vì vậy, mỗi thí nghiệm thường chỉ đo một khâu, và kết quả của khâu này chưa chắc áp được cho khâu khác. Thí nghiệm năm 1960 chỉ có 29 người tham gia.3 Nghiên cứu về tin giả năm 2019 dùng người tham gia trên một nền tảng khảo sát trực tuyến, còn nghiên cứu lặp lại năm 2023 làm ở Hungary.67
Các nghiên cứu trích trong bài không làm trên người Việt, nên các ví dụ Việt Nam trong bài chỉ mang tính minh họa. Bài tổng quan năm 1998 cũng đặt ra câu hỏi thiên kiến này có ích hay có hại, tức là nó không đơn giản là một lỗi cần loại bỏ.1 Câu hỏi còn bỏ ngỏ là trong đời sống thật, mức thiên kiến đo trong phòng thí nghiệm chuyển thành hành vi lựa chọn, chia sẻ và tranh luận tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Người thông minh có ít bị thiên kiến xác nhận hơn không?
Không hẳn, theo các nghiên cứu về thiên kiến phe mình. Mức độ thiên kiến này có rất ít liên hệ với trí thông minh, nên tránh nó được xem là một kỹ năng riêng mà bài kiểm tra IQ không đo.2 Điều có ích hơn điểm IQ là thói quen tự hỏi mình có thể sai ở đâu.
Thiên kiến xác nhận khác buồng vang như thế nào?
Thiên kiến xác nhận nói về cách một người chọn và diễn giải thông tin. Buồng vang thường dùng để chỉ môi trường thông tin nơi các quan điểm giống nhau được lặp đi lặp lại. Hai điều có thể củng cố nhau, nhưng một người vẫn có thể có thiên kiến xác nhận khi đọc từ nhiều nguồn khác nhau.
Thiên kiến xác nhận có mặt tích cực nào không?
Câu hỏi thiên kiến này có ích hay có hại vẫn được bàn trong các tổng quan.1 Phân tích gộp năm 2009 ghi nhận xu hướng chọn thông tin hợp ý yếu đi khi thông tin sẵn có kém chất lượng.4 Nói cách khác, mức thiên kiến thay đổi theo hoàn cảnh chứ không giống nhau ở mọi lúc. Vấn đề nảy sinh khi niềm tin quan trọng tới mức ta ngừng tìm thông tin trái chiều trước một quyết định lớn.
Nhân vật và tình huống trong bài là ví dụ minh họa.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. Nickerson, R. S. (1998). Confirmation bias: A ubiquitous phenomenon in many guises. Xem nguồn
2. Stanovich, K. E., et al. (2013). Myside bias, rational thinking, and intelligence. Xem nguồn
3. Wason, P. C. (1960). On the failure to eliminate hypotheses in a conceptual task. Xem nguồn
4. Hart, W., et al. (2009). Feeling validated versus being correct: A meta-analysis of selective exposure to information. Xem nguồn
5. Lord, C. G., et al. (1984). Considering the opposite: A corrective strategy for social judgment. Xem nguồn
6. Pennycook, G., & Rand, D. G. (2019). Lazy, not biased: Susceptibility to partisan fake news is better explained by lack of reasoning than by motivated reasoning. Xem nguồn
7. Faragó, L., et al. (2023). Hungarian, lazy, and biased: The role of analytic thinking and partisanship in fake news discernment on a Hungarian representative sample. Xem nguồn
8. Pennycook, G., et al. (2021). Shifting attention to accuracy can reduce misinformation online. Xem nguồn
9. Ceylan, G., et al. (2023). Sharing of misinformation is habitual, not just lazy or biased. Xem nguồn
10. Heerma van Voss, B., et al. (2025). Debiasing training reduces confirmation bias in national risk analysts. Xem nguồn
11. Swire-Thompson, B., et al. (2020). Searching for the backfire effect: Measurement and design considerations. Xem nguồn
12. Nyhan, B. (2021). Why the backfire effect does not explain the durability of political misperceptions. Xem nguồn
13. Lewandowsky, S., et al. (2012). Misinformation and its correction: Continued influence and successful debiasing. Xem nguồn




