Trẻ chậm làm quen (Slow-to-Warm-Up): hiểu khí chất của con

Slow-to-warm-up (chậm làm quen) mô tả một kiểu khí chất trong đó trẻ thường thận trọng trước người, nơi chốn hoặc tình huống mới và cần thêm thời gian để thích nghi. Trẻ có thể đứng quan sát khi đến lớp mới, bám cha mẹ lúc gặp người lạ rồi cởi mở hơn khi môi trường quen thuộc. Đây không phải “hội chứng trẻ nhút nhát”, cũng không phải một chẩn đoán tâm lý. Em không cần được “sửa” thành trẻ hướng ngoại, mà cần cảm giác an toàn để tham gia theo nhịp của mình. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Slow-to-warm-up có nguồn gốc từ đâu?

Năm 1956, một nghiên cứu theo dõi dọc tại New York (New York Longitudinal Study) bắt đầu với 138 trẻ sơ sinh để tìm hiểu khí chất ảnh hưởng thế nào đến sự thích nghi của trẻ.¹ Kết quả cho thấy cách nuôi dạy rất quan trọng, nhưng khí chất của trẻ cũng có ảnh hưởng đáng kể.¹ Một số trẻ có khí chất dễ tính (easy) và thích nghi nhanh với thay đổi hằng ngày.¹ Số khác được mô tả là khó tính (difficult), dễ phản ứng tiêu cực ngay cả với những chuyện nhỏ.¹

Nhóm thứ ba lúc đầu thường chậm làm quen (slow to warm), hay bối rối khi gặp người hoặc tình huống mới.¹ Ba nhóm này là cách phân loại của một mô hình nghiên cứu, không phải một hệ thống chẩn đoán. Nhóm nghiên cứu này cũng thuộc những người đầu tiên cho rằng trẻ góp phần tạo nên sự phát triển của chính mình, chứ không chỉ đón nhận sự chăm sóc của người lớn.¹ Họ mô tả trẻ và cha mẹ tác động qua lại lẫn nhau, hành vi của bên này ảnh hưởng đến bên kia.¹

Slow-to-warm-up có giống “nhút nhát” không?

Hai khái niệm có thể giao nhau nhưng không giống nhau. “Nhút nhát” là từ đời thường rất rộng, còn slow-to-warm-up nhấn mạnh vào cách trẻ phản ứng ban đầu với người và tình huống mới.¹ Ví dụ, một trẻ có thể dè dặt trong 20 phút đầu của bữa tiệc, nhưng sau khi quen lại chơi rất thoải mái. Nếu chỉ nhìn 20 phút đầu, người lớn có thể gắn nhãn trẻ “không biết giao tiếp”, trong khi điều em thực sự cần chỉ là thời gian.

Slow-to-warm-up có giống ức chế hành vi (behavioral inhibition) không?

Ức chế hành vi (behavioral inhibition, BI) là một kiểu khí chất nhận diện được ngay từ những năm đầu đời và làm tăng nguy cơ lo âu ở cuối tuổi thơ và tuổi thiếu niên.² BI có thể có một số nét gần với slow-to-warm-up, nhưng không nên xem hai khái niệm là một. Các nghiên cứu về BI đo BI chứ không đo slow-to-warm-up, nên kết quả dưới đây chưa thể áp thẳng cho mọi trẻ chậm làm quen.

Một phân tích gộp (meta-analysis) năm 2020 tổng hợp 27 nghiên cứu theo dõi từ 20 mẫu trẻ.³ Kết quả cho thấy trẻ có BI khi nhỏ có khả năng mắc lo âu về sau cao hơn trẻ không có BI, với tỷ số chênh (odds ratio, một cách so khả năng mắc giữa hai nhóm) khoảng 2,8.³ Mối liên hệ mạnh nhất là với rối loạn lo âu xã hội, với tỷ số chênh khoảng 5,8.³ Với ám sợ đặc hiệu, mối liên hệ nhỏ hơn nhiều, với tỷ số chênh khoảng 1,5.³

Tuy nhiên, đây là nguy cơ chứ không phải định mệnh. Một bài tổng quan năm 2023 ước tính chỉ khoảng 40% trẻ có khí chất này về sau mắc rối loạn lo âu, nghĩa là hơn một nửa không mắc.² Bài tổng quan cũng nêu nhiều yếu tố ở chính trẻ và ở môi trường sống mà các nghiên cứu ghi nhận là làm nguy cơ ấy tăng lên hoặc giảm đi.²

Cách nuôi dạy ảnh hưởng đến nguy cơ lo âu thế nào?

Một tổng quan hệ thống năm 2024 gom 10 nghiên cứu, xem cách cha mẹ nuôi dạy có làm mối liên hệ giữa khí chất dè dặt và lo âu mạnh lên hay yếu đi. Kết quả chưa thống nhất.⁴ Các nghiên cứu này đều làm ở bối cảnh phương Tây, chủ yếu với gia đình da trắng thuộc tầng lớp trung lưu, nên chưa thể suy rộng cho trẻ ở nơi khác.⁴ Vì vậy, không nên quy nguy cơ lo âu chỉ cho một phong cách nuôi dạy duy nhất.

Cha mẹ nên tránh điều gì?

Một phản ứng phổ biến là nói trước mặt người khác: “Nó nhát lắm”, “con tôi không biết giao tiếp đâu”. Nghe mãi một cái nhãn, trẻ có thể dần tin rằng mình đúng là như vậy. Ép trẻ ôm người lạ, biểu diễn ngay hoặc lập tức tham gia nhóm cũng có thể làm môi trường mới đáng sợ hơn. Ngược lại, nếu che chắn trẻ khỏi mọi tình huống mới, trẻ lại mất cơ hội học rằng mình có thể thích nghi. Đây là gợi ý thực hành chung, không dựa trên một nghiên cứu cụ thể nào trong bài.

Cha mẹ vẫn có thể dạy trẻ phép lịch sự khi gặp người lớn. Tuy vậy, không nhất thiết phải ép tiếp xúc cơ thể hoặc bắt trẻ lập tức trở nên thân thiện. Có thể cho trẻ những lựa chọn chào phù hợp, chẳng hạn vẫy tay hoặc nói một câu ngắn, cùng thời gian để thích nghi.

Mức độ phù hợp (goodness of fit) là gì?

Goodness of fit, tức mức độ phù hợp giữa khí chất của trẻ và những yêu cầu từ môi trường, là một ý tưởng quan trọng của mô hình này.¹ Theo ý tưởng đó, trẻ có thể phát triển tốt nhất khi đặc điểm, kỳ vọng và đòi hỏi của môi trường khớp với năng lực và cách hành xử của trẻ.¹ Ngược lại, khi hai bên lệch nhau, trẻ có thể gặp khó khăn trong việc thích nghi và sinh hoạt hằng ngày.¹

Chẳng hạn, một đứa trẻ cần 15 phút quan sát trước khi tham gia không nhất thiết có vấn đề. Vấn đề có thể xuất hiện khi người lớn yêu cầu em phải lập tức hoạt bát như một trẻ có khí chất khác. Vì vậy, hỗ trợ tốt không chỉ là thay đổi trẻ mà còn là điều chỉnh môi trường để em có cơ hội thành công.

Cha mẹ có thể giúp trẻ làm quen như thế nào?

Trước một tình huống mới, hãy cung cấp thông tin đơn giản: sẽ đi đâu, gặp ai và chuyện gì có thể xảy ra. Biết trước điều sắp xảy ra có thể giúp trẻ bớt phải xử lý quá nhiều điều mới cùng lúc. Khi đến nơi, hãy cho phép trẻ quan sát một khoảng thời gian thay vì buộc tham gia ngay. Sau đó có thể gợi một bước nhỏ như chào một người, chọn một món đồ chơi hoặc đứng cạnh nhóm.

Khi khuyến khích, nên tập trung vào quá trình, chẳng hạn “Lúc đầu con hơi ngại nhưng con đã đứng xem rồi thử tham gia” thay vì “thấy chưa, có gì mà sợ”. Thận trọng trước điều mới không đồng nghĩa với thiếu năng lực hay sẽ mãi thiếu tự tin. Trải nghiệm thành công lặp lại và môi trường phù hợp có thể giúp trẻ mở rộng phạm vi thoải mái. Những gợi ý này là gợi ý thực hành chung, không phải kết quả của một nghiên cứu cụ thể nào trong bài.

Khi nào sự thận trọng vượt khỏi khác biệt khí chất?

Nên cân nhắc đánh giá nếu trẻ sợ hãi hoặc né tránh kéo dài và điều đó ảnh hưởng rõ đến sinh hoạt, học tập hay các mối quan hệ. Chẳng hạn, trẻ không thể đến trường, gần như không thể giao tiếp trong những bối cảnh cần thiết, rất đau khổ hoặc né tránh ngày càng nhiều tình huống. Khi đó cần xem xét các khả năng như rối loạn lo âu thay vì chỉ nói “tính con nó nhát”. Việc đánh giá nên do bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần trẻ em thực hiện.

Lời kết

Một đứa trẻ bước vào căn phòng mới và đứng sát cha mẹ 15 phút không nhất thiết đang thiếu kỹ năng. Có thể em chỉ đang thu thập đủ thông tin trước khi cảm thấy an toàn. Không phải trẻ nào cũng cần lao ngay vào thế giới, và có những đứa trẻ cần đứng ở mép nước lâu hơn một chút trước khi bước xuống. Vai trò của người lớn không phải đẩy em xuống, mà là giúp em biết rằng khi sẵn sàng, em có thể bước từng bước và mình vẫn ở đó.

Tài liệu tham khảo học thuật