Nhiều người biết đến John B. Watson qua thí nghiệm “Albert bé nhỏ” hay lời khuyên cha mẹ đừng ôm hôn con. Watson (1878–1958) là nhà tâm lý học Mỹ đã hệ thống hóa và quảng bá tâm lý học hành vi, cách tiếp cận chỉ nghiên cứu những hành vi có thể quan sát và đo lường. Cuộc đời ông có nhiều khúc rẽ, từ phòng thí nghiệm động vật sang ngành quảng cáo, rồi những năm cuối đời ở Connecticut. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Tuổi thơ và những năm học ở Nam Carolina
John Broadus Watson sinh ngày 9 tháng 1 năm 1878 ở Travelers Rest, gần thành phố Greenville, bang Nam Carolina (Mỹ).1 Ông lớn lên trong một gia đình làm nông nghèo. Người cha uống rượu nhiều, hay có hành vi bạo lực, thường vắng nhà và bỏ đi hẳn khi Watson 13 tuổi.1 Theo lời chính Watson kể lại, thuở nhỏ ông là một đứa trẻ khó bảo và học không giỏi.1
Những năm đầu, Watson học ở một trường làng chỉ có một phòng học, rồi ở một học viện tư nhỏ tại Travelers Rest. Năm 16 tuổi, ông vào Đại học Furman ở Greenville và nhận bằng thạc sĩ năm 1899.1 Sau đó ông lên Đại học Chicago theo học tâm lý học, một bước đi đưa cậu học trò từng bị xem là khó bảo vào con đường nghiên cứu khoa học.

Từ phòng thí nghiệm động vật đến thuyết hành vi
Năm 1903, Watson nhận bằng tiến sĩ tâm lý học tại Đại học Chicago ở tuổi 25 và ở lại trường giảng dạy. Năm 1908, ông trở thành giáo sư tâm lý học ở Đại học Johns Hopkins và lập ngay một phòng thí nghiệm tâm lý học so sánh, tức nghiên cứu hành vi động vật.1 Một bài tổng quan lịch sử ghi nhận rằng chỉ ít năm sau khi tốt nghiệp, ông đã là giáo sư chính thức, biên tập viên tạp chí Psychological Review và được giới học thuật nể trọng.2
Năm 1913, Watson công bố bài báo “Tâm lý học dưới con mắt nhà hành vi” (Psychology as the Behaviorist Views It) trên tạp chí Psychological Review. Ngay câu mở đầu, ông viết rằng tâm lý học theo quan điểm hành vi là một nhánh thực nghiệm khách quan của khoa học tự nhiên, nhằm dự đoán và kiểm soát hành vi. Ông cho rằng nội quan, tức tự quan sát trải nghiệm bên trong, không phải phương pháp cốt lõi, và tâm lý học nên thôi lấy ý thức làm đối tượng quan sát.3
Watson không phủ nhận rằng con người suy nghĩ. Ông đề xuất xem phần lớn tư duy như những cử động rất nhỏ ở thanh quản, gần giống lời nói thầm, nên về nguyên tắc có thể nghiên cứu như một dạng hành vi.3 Năm 1914, ông xuất bản cuốn Behavior: An Introduction to Comparative Psychology, ủng hộ mạnh việc dùng động vật trong nghiên cứu. Cuốn sách cũng đề cao phản xạ có điều kiện, khái niệm gắn với các thí nghiệm của Ivan Pavlov, như một công cụ thực nghiệm.1 Năm 1915, ông được bầu làm Chủ tịch Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA).4

Vụ ly hôn năm 1920 và bước sang ngành quảng cáo
Năm 1920, sau khi báo chí đưa tin rầm rộ về vụ ly hôn với người vợ đầu, Watson từ chức ở Đại học Johns Hopkins.1 Cùng năm, ông công bố bài báo về thí nghiệm Albert bé nhỏ với đồng tác giả Rosalie Rayner.5 Bà tốt nghiệp trường Vassar, kém ông khoảng 20 tuổi, về sau trở thành vợ ông và cùng ông viết nhiều tác phẩm về tâm lý trẻ em. Hai người có hai con trai là William và James.6
Năm 1921, Watson bước vào ngành quảng cáo.1 Ông làm phó chủ tịch hãng J. Walter Thompson, rồi chuyển sang hãng William Esty và nghỉ hưu năm 1945 trên cương vị phó chủ tịch.7 Song song với công việc kinh doanh, ông vẫn viết sách phổ thông. Cuốn Behaviorism (1925), viết cho độc giả đại chúng, được cho là đã khiến nhiều người muốn theo học tâm lý học.1
Mức ảnh hưởng thật sự của Watson lên ngành quảng cáo vẫn còn được bàn cãi. Một bài tổng quan lịch sử năm 2014 chỉ viết rằng ông có đóng góp cho thực hành kinh doanh như tiếp thị, quản lý và “có thể” cả quảng cáo.2 Vì vậy, bạn nên đọc thận trọng những câu chuyện cho rằng một mình Watson đã làm thay đổi cả ngành quảng cáo.
Góc nhìn ngày nay: trẻ không phải là một cỗ máy
Watson có một câu nói nổi tiếng về “một tá trẻ sơ sinh khỏe mạnh”. Ý chính của câu ấy là nếu được toàn quyền sắp đặt môi trường nuôi dạy, ông có thể đào tạo trẻ thành bất kỳ kiểu người nào. Câu này thường bị trích thiếu, vì ngay sau đó Watson tự thừa nhận mình đang đi xa hơn những dữ kiện đang có, và phe có quan điểm ngược lại cũng vậy.8
Năm 1928, Watson cùng Rosalie xuất bản cuốn Psychological Care of Infant and Child (Chăm sóc tâm lý cho trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ).9 Sách khuyên cha mẹ đừng ôm hôn con, đừng để con ngồi trong lòng, và nếu cần thì chỉ hôn lên trán con một lần khi chúc ngủ ngon.10 Theo một bài bình luận trên tạp chí Biological Psychiatry, quan niệm “không nuông chiều” này từng khá phổ biến trong tâm lý học thế kỷ 20. Nhiều nhà tâm lý học khi ấy tin rằng vỗ về trẻ sẽ khiến trẻ yếu đuối khi lớn lên.10

Nhìn lại bằng tâm lý học hiện đại
Nghiên cứu về sau đi theo hướng khác. Trong loạt thí nghiệm công bố năm 1958, khỉ con được nuôi cùng “mẹ” giả bằng vải mềm và “mẹ” bằng dây kẽm, và chúng bám “mẹ” vải nhiều hơn kể cả khi sữa đến từ “mẹ” kẽm. Tác giả kết luận rằng được tiếp xúc êm ái rất quan trọng để hình thành gắn kết tình cảm, còn được cho bú gần như không đáng kể.11 Đây là nghiên cứu trên khỉ, nên chỉ gợi ý chứ không thể chuyển nguyên sang trẻ em.
Ở trẻ em, một phân tích gộp năm 2012 đã tổng hợp 42 mẫu nghiên cứu với 4.614 trẻ. Nghiên cứu xem xét mối liên hệ giữa kiểu gắn bó với người chăm sóc và các triệu chứng hướng nội, tức những vấn đề như lo âu, buồn bã, thu mình. Kết quả cho thấy gắn bó không an toàn có liên quan đến các triệu chứng này ở mức nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê.12 Nói cách khác, gắn bó không an toàn chỉ là một trong nhiều yếu tố liên quan, ở mức nhỏ và chưa cho thấy quan hệ nhân quả.
Gia đình Watson và giới hạn của những câu chuyện tiểu sử
Cuộc sống gia đình của Watson về sau có nhiều mất mát. William (Billy), con trai ông với Rosalie, trở thành bác sĩ tâm thần theo phân tâm học, rồi mất do tự sát vài năm sau khi cha qua đời.13 Mary (Polly), con gái ông với người vợ đầu, từng nhiều lần tìm cách tự sát và gặp vấn đề với rượu, theo hồi ký năm 1990 của con gái bà, diễn viên Mariette Hartley.13,14 Về sau, bà đã vượt qua được những khó khăn này.13
Bản tin năm 1935 cho biết hai con trai của Watson với Rosalie được nuôi dạy theo các lý thuyết của cha.6 Về sau, người con trai còn lại là James kể rằng cha gần như không bày tỏ tình cảm, và cho rằng khó khăn của hai anh em thời thơ ấu bắt nguồn từ cách cha nuôi dạy.13,15 Đó là lời kể của người trong gia đình, và tự sát hiếm khi chỉ có một nguyên nhân.
Nếu bạn hoặc người thân đang có ý nghĩ tự sát, hãy nói với một người mình tin tưởng và tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Khi có nguy cơ ngay lúc này, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và gọi 113 khi có nguy hiểm tức thời. Với sự hỗ trợ phù hợp, những giai đoạn khủng hoảng như vậy có thể vượt qua được.
Những năm cuối đời ở Connecticut
Ngày 18 tháng 6 năm 1935, Rosalie Rayner Watson qua đời tại bệnh viện Norwalk, bang Connecticut, khi mới 36 tuổi, sau một thời gian ngắn bị bệnh. Khi đó Watson vẫn là phó chủ tịch hãng quảng cáo J. Walter Thompson, còn con trai William đang theo học tại trường Taft.6 Ông tiếp tục làm quảng cáo thêm khoảng mười năm, đến năm 1945 thì nghỉ hưu.7
Những năm cuối đời, Watson sống ở Woodbury, bang Connecticut, theo bản tin cáo phó của báo The New York Times. Ông qua đời ngày 25 tháng 9 năm 1958 tại New York, thọ 80 tuổi, sau một thời gian dài bị bệnh.7 Cùng thời điểm ấy, tâm lý học hành vi mà ông quảng bá đã đi qua thời kỳ thịnh nhất của những năm 1920 và 1930 tại Mỹ.1

Những phê bình và tranh luận về Watson
Thí nghiệm Albert bé nhỏ là phần bị phê phán nhiều nhất. Chính bài báo năm 1920 cho biết nghiên cứu chỉ làm trên một trẻ, và bé được đưa khỏi bệnh viện trước khi nhóm kịp thử cách xóa nỗi sợ.5 Việc cố ý làm một em bé sợ hãi rồi không gỡ bỏ nỗi sợ ấy đặt ra câu hỏi đạo đức rõ ràng. Một phân tích năm 2021 xem lại đoạn phim Watson quay về thí nghiệm. Nhóm tác giả cho rằng quy trình điều kiện hóa phần lớn không hiệu quả, còn những dấu hiệu sợ yếu ớt có thể do các yếu tố khác.16
Danh xưng “cha đẻ” thuyết hành vi cũng được xem lại. Một bài tổng quan năm 2014 lập luận rằng nhiều học giả trước đó đã mô tả tâm lý học như khoa học về hành vi. Theo bài viết, Watson giống một người đại diện tiêu biểu của cả một phong trào hơn là người sáng lập duy nhất. Ông nổi bật vì cổ xúy mạnh mẽ đúng lúc tâm lý học nội quan đang thoái trào.2
Ngay trong trường phái hành vi, B. F. Skinner cũng không đi theo Watson ở nhiều điểm. Trong một bài phát biểu năm 1979 mới được công bố gần đây, Skinner kể rằng ông đã đọc cuốn Behaviorism và cuốn sách nuôi dạy trẻ năm 1928 của Watson trước khi vào Harvard. Dù vậy, Skinner bác bỏ cách Watson định nghĩa kích thích và phản ứng, lý thuyết của Watson về ngôn ngữ, và cách ông gạt bỏ nội quan (tự quan sát bên trong) một cách không cần thiết.17
Câu hỏi thường gặp
Thí nghiệm Albert bé nhỏ diễn ra như thế nào?
Lúc khoảng 9 tháng tuổi, Albert được thử với chuột bạch, thỏ, chó, khỉ, mặt nạ và bông, và không tỏ ra sợ. Khi bé khoảng 11 tháng, mỗi lần bé chạm vào chuột bạch, nhóm nghiên cứu đánh búa vào một thanh thép phía sau bé. Sau tổng cộng 7 lần ghép cặp như vậy, chỉ cần thấy chuột là bé khóc và bò đi.5 Phản ứng sau đó lan sang một số vật có lông như thỏ, chó, áo lông và mặt nạ ông già Noel. Dù vậy, đây chỉ là kết quả trên một trẻ và độ tin cậy của nó đã bị nghi ngờ.5,16
Watson có phải người đầu tiên dùng cảm xúc trong quảng cáo?
Chưa có cơ sở để nói như vậy. Ý tưởng về ba phản ứng cảm xúc gốc ở trẻ sơ sinh là sợ hãi, giận dữ và yêu thương đến từ nghiên cứu tâm lý trẻ em của Watson và cộng sự, không phải từ ngành quảng cáo.5 Ông từng giữ chức phó chủ tịch ở các hãng quảng cáo lớn, nhưng mức ảnh hưởng thật sự của ông lên ngành này vẫn còn được các nhà sử học tranh luận.7,2
Ngày nay thuyết hành vi của Watson còn giá trị gì?
Theo Skinner, các nghiên cứu về phản xạ có điều kiện của Watson và những cộng sự như Mary Cover Jones, Rosalie Rayner đã dẫn tới nhiều kỹ thuật trong liệu pháp hành vi hiện nay.17 Yêu cầu nghiên cứu những gì quan sát và đo được cũng vẫn là một nguyên tắc quen thuộc của tâm lý học thực nghiệm. Ngược lại, những lời khuyên nuôi dạy trẻ ít âu yếm của ông không còn được giới chuyên môn ủng hộ.10
Lời kết
Di sản của John B. Watson có cả phần sáng lẫn phần tối. Ông góp phần đưa tâm lý học về phía những gì quan sát và đo được, và mở đường cho nhiều kỹ thuật thay đổi hành vi. Đồng thời, thí nghiệm Albert bé nhỏ và những lời khuyên nuôi dạy trẻ ít âu yếm cho thấy giới hạn của việc nhìn con người chỉ qua phản xạ. Nếu muốn đọc tiếp, bạn có thể tìm hiểu cách Skinner phát triển thuyết điều kiện hóa tạo tác từ nền móng mà Watson để lại.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. Britannica Editors. (2026). John B. Watson. Xem nguồn
2. Malone, J. C. (2014). Did John B. Watson really “found” behaviorism? Xem nguồn
3. Watson, J. B. (1913). Psychology as the behaviorist views it. Xem nguồn
4. American Psychological Association. (n.d.). Former APA presidents. Xem nguồn
5. Watson, J. B., & Rayner, R. (1920). Conditioned emotional reactions. Xem nguồn
6. The New York Times. (1935). Mrs. John B. Watson, scientist’s wife, dies. Xem nguồn
7. The New York Times. (1958). Dr. John Watson, psychologist, dies. Xem nguồn
8. Abramson, C. I. (2013). Problems of teaching the behaviorist perspective in the cognitive revolution. Xem nguồn
9. Strapasson, B. A. (2020). An updated bibliography of John B. Watson. Xem nguồn
10. Bershad, A. K., & Ross, D. A. (2019). Beyond bootstraps: Pulling children up with evidence-based interventions. Xem nguồn
11. Harlow, H. F. (1958). The nature of love. Xem nguồn
12. Groh, A. M., et al. (2012). The significance of insecure and disorganized attachment for children’s internalizing symptoms: A meta-analytic study. Xem nguồn
13. Moore, J. (2017). John B. Watson’s classical S-R behaviorism. Xem nguồn
14. Champlin, C. (1990). Mariette Hartley breaks the silence on her legacy. Xem nguồn
15. Brewer, C. L. (2002). Furman’s misbehaving behaviorist. Xem nguồn
16. Powell, R. A., & Schmaltz, R. M. (2021). Did Little Albert actually acquire a conditioned fear of furry animals? What the film evidence tells us. Xem nguồn
17. Strapasson, B. A., & Morris, E. K. (2026). What John B. Watson meant to B. F. Skinner: The 1979 symposium. Xem nguồn




