Nhận thức & Hành vi

Kỹ năng quản lý cảm xúc là gì? Cách rèn luyện hiệu quả

Kỹ năng quản lý cảm xúc không phải là đè nén hay giả vờ bình thản. Bài giải thích 3 bước gọi tên, hiểu, điều chỉnh và so sánh các cách có nghiên cứu hỗ trợ.

Kỹ năng quản lý cảm xúc

Tin nhắn của sếp lúc 10 giờ đêm làm bạn nóng mặt, và bạn tự hỏi đâu là cách kiểm soát cảm xúc mà không phải nuốt cơn giận vào trong. Kiểm soát cảm xúc hiệu quả, hay kỹ năng quản lý cảm xúc, không phải là đè nén hay giả vờ bình thản, mà là gọi tên điều mình đang cảm thấy, hiểu nó đang báo gì, rồi chọn một cách điều chỉnh vừa với tình huống. Bài viết đi qua từng bước, so sánh các cách có nghiên cứu hỗ trợ và chỉ ra lúc nào nên tìm người đồng hành. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Kiểm soát cảm xúc là gì, và không phải là gì?

Kiểm soát cảm xúc, trong tâm lý học thường gọi là điều hòa cảm xúc (emotion regulation), là khả năng điều chỉnh một cảm xúc hay một nhóm cảm xúc của chính mình.1 Việc điều chỉnh có thể có chủ ý, chẳng hạn nhìn nhận tình huống theo cách khác để xử lý tốt hơn, hoặc diễn ra tự động mà ta không cần để ý.1 Theo từ điển của Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), khả năng này thường tăng dần theo tuổi.1 Nói cách khác, ai cũng điều chỉnh cảm xúc mỗi ngày, có lúc mình biết và có lúc không.

Kiểm soát cảm xúc không có nghĩa là giấu hết cảm xúc vào trong. Một loạt 5 nghiên cứu công bố năm 2003 phân biệt 2 thói quen điều chỉnh là đánh giá lại tình huống (reappraisal) và kìm nén biểu hiện cảm xúc (suppression).2 Người hay đánh giá lại trải nghiệm và biểu lộ nhiều cảm xúc tích cực hơn, ít cảm xúc tiêu cực hơn.2 Người hay kìm nén thì biểu lộ ít cảm xúc tích cực hơn nhưng lại trải nghiệm nhiều cảm xúc tiêu cực hơn, kèm quan hệ với người khác kém suôn sẻ hơn.2

Vì đây là nghiên cứu về khác biệt giữa các cá nhân, kết quả cho thấy sự đi kèm chứ chưa nói được đâu là nguyên nhân. Dù vậy, kết quả này nhắc rằng kìm nén không đồng nghĩa với kiểm soát. Mục tiêu cũng không phải là hết giận, hết buồn hay lúc nào cũng tích cực. Cảm xúc khó chịu là một phần bình thường của đời sống, và nhiều khi nó cho ta biết một điều mình quan tâm đang bị đụng tới. Điều có thể tập là để cảm xúc không quyết định thay mình câu nói hay hành động tiếp theo.

So sánh người hay đánh giá lại tình huống với người hay kìm nén biểu hiện cảm xúc theo nghiên cứu năm 2003

Vì sao cảm xúc dễ bùng lên vào những lúc không mong muốn?

Có thể hình dung một cơn cảm xúc mạnh thường là kết quả của ba thứ cộng lại, gồm tình huống, cách mình diễn giải tình huống và trạng thái cơ thể lúc ấy. Chẳng hạn, cùng một câu góp ý của đồng nghiệp, nghe lúc thong thả có thể chỉ hơi phiền. Nghe lúc đang đói, thiếu ngủ và sắp trễ hạn, câu đó có thể khiến bạn đáp lại gắt gỏng. Vế diễn giải là chỗ nhiều cách điều chỉnh tác động vào, sẽ được bàn ở phần sau.

Thiếu ngủ là một yếu tố cơ thể đã được nghiên cứu khá kỹ. Một phân tích gộp năm 2024 tổng hợp 154 nghiên cứu thực nghiệm, với khoảng 5.700 người khỏe mạnh từ 7 đến 79 tuổi được cắt giảm giấc ngủ có kiểm soát.3 Mọi hình thức mất ngủ trong các nghiên cứu này đều làm cảm xúc tích cực giảm xuống và triệu chứng lo âu tăng lên.3 Kết quả với cảm xúc tiêu cực nói chung thì chưa thống nhất và còn tùy kiểu mất ngủ.3 Vì vậy, sau một đêm thức khuya, bạn có thể thấy mình kém vui và dễ lo hơn thường ngày.

Có những lúc cảm xúc đến nhanh tới mức ta phản ứng trước khi kịp nghĩ, ví dụ giật mình quát lên khi bị xe tạt đầu trên đường đi làm. Bài amygdala hijack nói thêm về kiểu phản ứng bùng nhanh này. Dù vậy, cách nói phần não cảm xúc chiếm quyền lý trí chỉ nên xem là một hình ảnh dễ nhớ. Nó không phải mô tả đầy đủ cách não vận hành, và cũng không có nghĩa là ta hết khả năng lựa chọn.

Cách kiểm soát cảm xúc theo 3 bước: gọi tên, hiểu, điều chỉnh

Một trình tự dễ áp dụng là gọi tên cảm xúc trước, hiểu nó đang báo điều gì, rồi mới chọn cách điều chỉnh. Thứ tự này giúp tránh việc vội xử lý một cảm xúc mà mình chưa biết rõ là gì. Ba bước dưới đây không phải một quy trình chuẩn hóa từ nghiên cứu. Đây là cách sắp xếp lại các nhóm kết quả nghiên cứu sao cho dễ nhớ và dễ dùng trong đời thường.

Bước 1: Gọi tên điều mình đang cảm thấy

Gọi tên cảm xúc bằng lời, như mình đang bực hay mình đang tủi thân, là một cách điều chỉnh nhẹ nhàng mà nhiều người không nghĩ tới. Trong một nghiên cứu chụp cộng hưởng từ chức năng năm 2007, người tham gia xem các bức ảnh gây cảm xúc tiêu cực. So với những cách xử lý hình ảnh khác, việc gọi tên cảm xúc đi kèm phản ứng giảm ở hạch hạnh nhân và một số vùng liên quan.4 Nhóm tác giả cho rằng gọi tên có thể làm dịu phản ứng cảm xúc qua một đường nối giữa vùng vỏ não trước trán và hạch hạnh nhân.4

Một bài tổng quan năm 2018 xếp việc gọi tên cảm xúc vào nhóm điều hòa cảm xúc ngầm, tức là có tác dụng giống điều chỉnh dù người làm có thể không thấy mình đang điều chỉnh.5 Bài tổng quan cũng nêu rằng cơ chế phía sau vẫn còn nhiều câu hỏi chưa có lời đáp.5 Ngoài ra, có những người phân biệt cảm xúc chi tiết hơn, ví dụ tách được thất vọng khỏi xấu hổ. Khi căng thẳng mạnh, họ được ghi nhận ít dùng các cách đối phó gây hại như uống rượu quá chén hay gây hấn.6

Để gọi tên dễ hơn, bạn có thể tự hỏi 4 câu ngắn dưới đây mỗi khi thấy trong người khó chịu. Đây là câu hỏi tự quan sát, không phải bảng kiểm để chấm điểm hay tự chẩn đoán. Bạn có thể trả lời trong đầu, ghi vào điện thoại hay nói với một người tin cậy, miễn là mình dừng lại đủ lâu để nhìn vào bên trong.

  1. Chuyện gì vừa xảy ra, kể lại như người quay phim chứ chưa bình luận?
  2. Cơ thể mình đang thấy gì, ví dụ nóng mặt, nghẹn cổ hay tim đập nhanh?
  3. Nếu chọn một từ cụ thể, mình gọi cảm giác này là gì?
  4. Lúc này mình đang cần điều gì, được lắng nghe, được nghỉ hay được giúp?

Ba bước gọi tên, hiểu, điều chỉnh cảm xúc và bốn câu hỏi tự quan sát giúp gọi tên điều mình đang cảm thấy

Bước 2: Hiểu cảm xúc đang báo điều gì

Sau khi gọi tên, hãy xem cảm xúc đó gắn với điều gì mình đang quan tâm. Cơn bực vì bị ngắt lời trong cuộc họp có thể liên quan tới mong muốn được lắng nghe, còn nỗi lo trước kỳ thi có thể cho thấy kết quả này có ý nghĩa với bạn. Hiểu như vậy không có nghĩa cảm xúc nào cũng phản ánh đúng sự việc, vì đôi khi ta đọc sai ý người khác. Một câu hỏi hữu ích là cảm xúc này có tương xứng với chuyện đang xảy ra không, hay còn do thiếu ngủ và áp lực dồn lại.

Bước 3: Chọn cách điều chỉnh vừa với tình huống

Bước cuối là chọn một cách điều chỉnh phù hợp, thay vì dùng một cách cho mọi lúc. Ví dụ, khi đang ở giữa cuộc họp, thở chậm và ghi vài chữ để nói sau có thể hợp hơn là đáp lời ngay. Khi đã về nhà, đứng lùi ra nhìn lại tình huống như một người ngoài cuộc hoặc kể với một người tin cậy có thể giúp bạn hiểu chuyện rõ hơn. Phần tiếp theo so sánh các cách này dựa trên kết quả nghiên cứu.

Những cách điều chỉnh cảm xúc nào có bằng chứng?

Một nguồn bằng chứng lớn là phân tích gộp năm 2012, gom 306 so sánh thực nghiệm giữa các cách điều chỉnh cảm xúc.7 Cảm xúc được đo qua cảm nhận, hành vi và chỉ số sinh lý.7 Xét chung, nhóm cách thay đổi suy nghĩ về tình huống có tác động nhỏ đến vừa, nhóm cách thay đổi phản ứng có tác động nhỏ, còn nhóm cách chuyển chú ý thì không có tác động.7 Bảng dưới đây ghi độ lớn tác động d, số càng lớn thì cách đó càng thay đổi cảm xúc theo hướng mong muốn.

Cách điều chỉnhKết quả trong phân tích gộp năm 2012Ví dụ đời thường
Đứng lùi ra nhìn như người ngoài cuộc (perspective taking)d khoảng 0,45, cao nhất trong bảng nàyHình dung mình là một người ngoài đang đọc tin nhắn ấy, bình tĩnh và không bị cuốn vào
Đánh giá lại tình huốngd khoảng 0,36Xem lời góp ý là thông tin để sửa bài, không phải lời phán xét con người mình
Đánh giá lại chính phản ứng cảm xúcd khoảng 0,23, thấp hơn đánh giá lại tình huốngTự nhủ hồi hộp trước khi thuyết trình là chuyện bình thường
Đánh lạc hướng sang việc khácd khoảng 0,27Đi rửa bát hay nghe một bài nhạc trước khi trả lời
Tập trung chú ý vào cảm xúc hay sự việc gây xúc độngd khoảng −0,26, ngược chiều mong muốnĐọc đi đọc lại tin nhắn làm mình khó chịu
Kìm nén biểu hiện trên nét mặtd khoảng 0,32Giữ nét mặt bình thường trong cuộc họp
Cố không cảm thấy, cố không nghĩ tới chuyện đód khoảng −0,04 và −0,12, không có tác độngTự ra lệnh cho mình đừng buồn nữa

Các cách điều chỉnh cảm xúc theo phân tích gộp 2012: đứng lùi nhìn, đánh giá lại có tác động, cố không cảm thấy thì không

Thở chậm là cách làm dịu cơ thể được nghiên cứu khá nhiều. Một tổng quan hệ thống năm 2018 chọn ra 15 nghiên cứu trên người khỏe mạnh, với nhịp thở chậm dưới 10 lần mỗi phút.9 Các nghiên cứu này ghi nhận cảm giác thư giãn, dễ chịu tăng lên và các triệu chứng lo âu, tức giận giảm xuống.9 Dù vậy, nhóm tác giả lưu ý cơ chế nối việc kiểm soát hơi thở với các thay đổi tâm lý vẫn còn đang được bàn luận.9

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2023, làm từ xa trong một tháng, so sánh 3 bài thở 5 phút mỗi ngày với 5 phút thiền chánh niệm.10 Trong 3 bài thở có thở hộp (box breathing), tức hít vào, giữ hơi, thở ra và giữ hơi trong những khoảng thời gian bằng nhau.10 Các bài thở, nhất là bài nhấn vào hơi thở ra kéo dài, giúp tâm trạng cải thiện và nhịp thở giảm rõ hơn so với thiền.10 Đây mới là một nghiên cứu, nên chưa đủ để nói bài thở nào hợp nhất cho mọi người.

Thử nghiệm năm 2023: ba bài thở gồm thở hộp so với thiền chánh niệm, tâm trạng cải thiện và nhịp thở giảm rõ hơn

Kiểm soát cảm xúc khi tức giận, muốn khóc hay buồn kéo dài

Mỗi cảm xúc mạnh cần một cách tiếp cận hơi khác nhau. Bảng dưới đây tóm tắt gợi ý cho 4 tình huống thường gặp, dựa trên các nghiên cứu được nêu trong bài. Đây là gợi ý chung cho người trưởng thành trong đời sống thường ngày, không thay cho lời khuyên riêng của người có chuyên môn khi bạn đang gặp khó khăn kéo dài.

Tình huốngNên thửNên tránh
Đang rất tức giậnTạm rời chỗ, thở chậm, hẹn nói chuyện sauĐấm đồ vật, nhắn tin thật gắt cho hả giận
Muốn khóc ở nơi đông ngườiThở ra chậm, xin phép ra ngoài vài phútTự trách mình yếu đuối
Buồn hay bực kéo dài nhiều ngàyLàm một việc nhỏ dễ chịu, kể với người tin cậy, viết ra bước tiếp theoĐọc đi đọc lại chuyện cũ, tự thu mình lại
Lo lắng trước một việc quan trọngNhìn lại tình huống theo góc khác, chuẩn bị từng bước nhỏCố ra lệnh cho mình đừng lo nữa

So sánh hai nhóm hoạt động khi giận: thở sâu, chánh niệm, thiền giúp giảm giận, đấm bao cát, chạy bộ xét chung không giảm

Khi đang rất tức giận

Với cơn giận, điều nên làm trước là hạ nhiệt cơ thể, rồi mới nói chuyện. Một phân tích gộp năm 2024 gồm 154 nghiên cứu với hơn 10.000 người tham gia đã so sánh 2 nhóm hoạt động.11 Nhóm làm giảm kích thích như thở sâu, chánh niệm và thiền giúp giảm cơn giận lẫn hành vi gây hấn, và kết quả đứng vững ở nhiều giới, độ tuổi và nền văn hóa.11 Ngược lại, nhóm làm tăng kích thích như đấm bao cát, chạy bộ hay đạp xe xét chung không có tác dụng giảm giận.11

Nhóm tác giả kết luận kết quả không ủng hộ ý tưởng xả giận hay đi chạy cho hết giận.11 Một loạt thí nghiệm năm 2001 còn ghi nhận người được dẫn dắt tin rằng xả giận có ích đã phản ứng gây hấn hơn khi bị chê bai.12 Nhóm tác giả cho rằng nhiều người có thể gây hấn để làm mình dễ chịu hơn.12 Điều này không có nghĩa vận động là xấu, chỉ là trong các nghiên cứu trên, nó không phải cách giảm giận hiệu quả.

Khi muốn khóc

Khóc là một phản ứng bình thường khi buồn, tủi thân hay quá tải, và bản thân nó không phải dấu hiệu yếu đuối. Nếu đang ở nơi bạn muốn giữ bình tĩnh, như lớp học hay buổi họp, thở chậm với hơi thở ra kéo dài là một cách có nghiên cứu hỗ trợ để làm dịu cơ thể.9,10 Khi đã ở chỗ riêng, bạn không cần ép mình ngừng khóc. Sau đó, hãy thử gọi tên điều làm mình xúc động và xem mình cần gì, một giấc ngủ, một cuộc gọi hay một buổi nghỉ.

Khi cảm xúc tiêu cực kéo dài nhiều ngày

Khi nỗi buồn hay bực bội kéo dài, một cái bẫy thường gặp là nghiền ngẫm (rumination), tức là cứ quay lại suy nghĩ về chuyện đã xảy ra mà không đi tới đâu. Một bài tổng quan năm 2008 tổng hợp bằng chứng cho thấy nghiền ngẫm làm trầm cảm nặng thêm, khiến suy nghĩ tiêu cực hơn và cản trở việc giải quyết vấn đề.13 Phân tích gộp năm 2010 cũng ghi nhận nghiền ngẫm là cách có liên hệ mạnh nhất với các nhóm triệu chứng được xem xét.8

Cũng theo bài tổng quan năm 2008, hàng chục thí nghiệm cho thấy hoạt động đánh lạc hướng tích cực giúp tâm trạng chùng xuống nhẹ bớt, dù các nghiên cứu tương quan chưa thống nhất.13 Bài tổng quan còn phân biệt nghiền ngẫm với những kiểu tự suy ngẫm có ích hơn.13 Ví dụ, viết ra chuyện gì đã xảy ra, mình học được gì và ngày mai sẽ làm gì khác với việc đọc lại tin nhắn cũ đến 2 giờ sáng. Nếu nỗi buồn kéo dài nhiều tuần, bài phân biệt nỗi buồn tạm thời và trầm cảm giúp bạn biết lúc nào nên đi khám.

Kiểm soát cảm xúc có liên quan gì tới trí tuệ cảm xúc?

Kiểm soát cảm xúc là một phần của trí tuệ cảm xúc chứ không phải toàn bộ khái niệm này. Theo mô hình của Salovey và Mayer, trí tuệ cảm xúc gồm bốn năng lực.14 Đó là nhận biết cảm xúc, dùng cảm xúc để hỗ trợ suy nghĩ, hiểu cảm xúc và điều hòa cảm xúc của mình lẫn người khác.14 Nói cách khác, bước gọi tên và hiểu cảm xúc ở trên cũng nằm trong khái niệm này. Bài trí tuệ cảm xúc là gì giải thích kỹ hơn các mô hình và tranh luận xung quanh.

Cảm xúc khó chịu cũng hay đi kèm những lời tự nhận xét về bản thân, chẳng hạn mình kém quá hay mình lúc nào cũng hỏng việc. Nếu những lời ấy lặp lại thường xuyên, bài sự mặc cảm tự ti có thể giúp bạn nhìn chúng rõ hơn. Với trẻ nhỏ, cách người lớn đáp lại cảm xúc của con là một chủ đề riêng, được bàn trong bài trí tuệ cảm xúc ở trẻ nhỏ.

Khi nào nên tìm người hỗ trợ?

Tự điều chỉnh cảm xúc có giới hạn, và tìm người hỗ trợ không có nghĩa là bạn thất bại. Bạn nên cân nhắc gặp bác sĩ hoặc người có chuyên môn sức khỏe tâm thần khi cảm xúc khó chịu kéo dài nhiều tuần. Nhất là khi nó ảnh hưởng tới giấc ngủ, việc học, công việc hay các mối quan hệ. Cơn giận khiến bạn làm tổn thương người khác hay đập phá đồ đạc cũng là lúc nên tìm trợ giúp. Những dấu hiệu này không dùng để tự chẩn đoán, mà để biết lúc nào nên nhờ người khác cùng nhìn lại.

Nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với một người bạn tin tưởng và sớm gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nếu bạn cảm thấy không giữ được an toàn ngay lúc này, hãy đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, gọi công an 113 khi có nguy hiểm tức thời, và đừng ở một mình. Lo âu kéo dài cũng là một lý do nên đi khám, và bài rối loạn lo âu mô tả những dấu hiệu cần lưu ý.

Các cách thở chậm, đánh lạc hướng hay nhìn lại tình huống trong bài phù hợp với cảm xúc thường ngày ở người trưởng thành. Chúng không thay cho việc thăm khám khi cảm xúc kéo dài, khi có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc khi bạn đang dùng thuốc và điều trị.

Câu hỏi thường gặp về cách kiểm soát cảm xúc

Kìm nén cảm xúc có phải là cách kiểm soát cảm xúc tốt không?

Giữ nét mặt bình thường trong một lúc ngắn, như giữa cuộc họp, đôi khi là cần thiết. Tuy vậy, khi kìm nén trở thành thói quen, nó đi kèm nhiều cảm xúc tiêu cực hơn và quan hệ với người khác kém suôn sẻ hơn.2 Cố không cảm thấy hay cố không nghĩ tới chuyện đã xảy ra cũng không có tác động trong phân tích gộp năm 2012.7 Vì thế, sau khi tạm giữ bình tĩnh, bạn nên quay lại gọi tên và xử lý chuyện đó.

Làm sao để bình tĩnh lại nhanh khi đang rất giận?

Nếu được, hãy tạm rời khỏi tình huống vài phút, thở chậm với hơi thở ra dài hơn hơi hít vào và hẹn nói chuyện sau. Các hoạt động làm giảm kích thích như thở sâu hay thiền cho kết quả giảm giận rõ hơn các hoạt động làm tăng kích thích như đấm bao cát.11 Khi đã dịu lại, việc gọi tên cảm xúc và nghĩ về góc nhìn của người kia thường dễ hơn.

Kiểm soát cảm xúc có phải là lúc nào cũng phải tích cực không?

Không, mục tiêu là để cảm xúc không quyết định thay bạn hành động, chứ không phải lúc nào cũng thấy vui. Trong phân tích gộp năm 2012, cố không cảm thấy cảm xúc là một trong những cách không có tác động.7 Cho phép mình buồn hay bực một lúc, gọi tên nó rồi mới chọn cách xử lý thường là con đường thực tế hơn so với ép mình phải vui ngay.

Nhân vật và tình huống trong bài là ví dụ minh họa.

Tài liệu tham khảo học thuật

1. American Psychological Association. (2018). Emotion regulation. Xem nguồn

2. Gross, J. J., & John, O. P. (2003). Individual differences in two emotion regulation processes: Implications for affect, relationships, and well-being. Xem nguồn

3. Palmer, C. A., et al. (2024). Sleep loss and emotion: A systematic review and meta-analysis of over 50 years of experimental research. Xem nguồn

4. Lieberman, M. D., et al. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Xem nguồn

5. Torre, J. B., & Lieberman, M. D. (2018). Putting feelings into words: Affect labeling as implicit emotion regulation. Xem nguồn

6. Kashdan, T. B., et al. (2015). Unpacking emotion differentiation: Transforming unpleasant experience by perceiving distinctions in negativity. Xem nguồn

7. Webb, T. L., et al. (2012). Dealing with feeling: A meta-analysis of the effectiveness of strategies derived from the process model of emotion regulation. Xem nguồn

8. Aldao, A., et al. (2010). Emotion-regulation strategies across psychopathology: A meta-analytic review. Xem nguồn

9. Zaccaro, A., et al. (2018). How breath-control can change your life: A systematic review on psycho-physiological correlates of slow breathing. Xem nguồn

10. Balban, M. Y., et al. (2023). Brief structured respiration practices enhance mood and reduce physiological arousal. Xem nguồn

11. Kjærvik, S. L., & Bushman, B. J. (2024). A meta-analytic review of anger management activities that increase or decrease arousal: What fuels or douses rage? Xem nguồn

12. Bushman, B. J., et al. (2001). Do people aggress to improve their mood? Catharsis beliefs, affect regulation opportunity, and aggressive responding. Xem nguồn

13. Nolen-Hoeksema, S., et al. (2008). Rethinking rumination. Xem nguồn

14. American Psychological Association. (2018). Emotional intelligence. Xem nguồn

Ẩn danh

Đọc xong vẫn còn điều muốn nói?

Bạn có thể gửi chia sẻ mà không cần cung cấp tên, email hay số điện thoại.

Mở không gian ẩn danh

Đây không phải dịch vụ cấp cứu, chẩn đoán hoặc điều trị.

Đọc tiếp

Nội dung liên quan