Bạn được kê thuốc an thần hay thuốc điều trị ADHD và lo mình đang dùng “ma túy hợp pháp”? Chất hướng thần là mọi chất tác động lên tâm trí, từ cà phê, thuốc lá đến thuốc kê đơn và ma túy, nên không đồng nghĩa với ma túy. Một số thuốc kê đơn có nguy cơ lệ thuộc nên được quản lý chặt, nhưng lệ thuộc cơ thể khi dùng thuốc đúng chỉ định khác với nghiện. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Chất hướng thần là gì?
Chất hướng thần (psychoactive substance) là chất khi được đưa vào cơ thể sẽ tác động lên các quá trình tâm trí như tri giác, ý thức, suy nghĩ, tâm trạng và cảm xúc.1 Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), nhóm này rộng hơn khái niệm “ma túy”, vì bao gồm cả rượu bia và nicotine.1 WHO cũng lưu ý rằng chữ “hướng thần” không tự động có nghĩa là gây lệ thuộc.1
Bảng phân loại bệnh quốc tế ICD-11 của WHO xếp các rối loạn do dùng chất vào một nhóm riêng, gồm 14 nhóm chất có tính hướng thần, trong đó có cả một số loại thuốc.2 Danh sách này trải từ rượu, caffeine, nicotine đến thuốc an thần, thuốc ngủ, thuốc giải lo âu, opioid và các chất kích thích.2 Nói cách khác, biết một chất có tác dụng lên tâm trí chưa đủ để kết luận chất đó hợp pháp hay có hại.
Thuốc hướng thần được kê đơn khác chất ma túy ở điểm nào?
Khác biệt chính nằm ở mục đích dùng, sự theo dõi của nhân viên y tế và kênh cung cấp hợp pháp, chứ không chỉ ở tên hóa chất. WHO mô tả rằng việc sản xuất, phân phối, mua bán hay dùng không vì mục đích y tế nhiều chất hướng thần bị kiểm soát hoặc bị cấm khi nằm ngoài các kênh pháp luật cho phép.1 Mức hạn chế của từng chất phụ thuộc vào nguy cơ với sức khỏe và giá trị điều trị của chất đó.1
Ngay cả thuốc được kê đúng cũng có thể bị dùng sai. Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) gọi việc dùng thuốc của mình khác với chỉ dẫn, hoặc dùng thuốc kê cho người khác, là dùng ngoài mục đích y tế (nonmedical use).3 Theo FDA, việc chia thuốc kích thích cho người không được kê đơn có thể khiến chính người nhận phát triển rối loạn sử dụng chất và nghiện.3
Vì sao một số thuốc kê đơn thuộc diện kiểm soát?
Một số thuốc kê đơn bị kiểm soát vì vừa có giá trị điều trị vừa có nguy cơ bị dùng sai. Ở cấp quốc tế, việc sản xuất và phân phối các chất này chịu sự điều chỉnh của ba công ước ký năm 1961, 1971 và 1988.1 Mỗi chất được xếp vào một bậc kiểm soát ở cấp quốc gia và quốc tế, và công ước năm 1971 mang tên Công ước về các chất hướng thần.1
Bị kiểm soát không có nghĩa là thuốc xấu hay không nên dùng. Hướng dẫn năm 2025 của WHO về chính sách thuốc bị kiểm soát xếp opioid, benzodiazepine, barbiturate và amphetamine vào nhóm này.4 WHO cũng ghi nhận các thuốc ấy cần thiết cho chăm sóc trước và sau phẫu thuật, giảm đau, chăm sóc giảm nhẹ, chống động kinh, điều trị rối loạn lo âu và rối loạn sử dụng chất.4
Nghiện, lệ thuộc cơ thể và dung nạp khác nhau thế nào?
Lệ thuộc cơ thể (physical dependence) là sự thích nghi sinh lý khi cơ thể tiếp xúc lâu với một thuốc, còn nghiện là việc tìm và dùng chất một cách cưỡng bách dù gặp hậu quả xấu.5 Hai tình trạng này thường đi cùng nhau nhưng không giống nhau.5 Người bị lệ thuộc cơ thể có thể gặp triệu chứng cai khó chịu khi giảm hoặc ngừng thuốc đột ngột, và các triệu chứng này thường xử trí được với sự hỗ trợ y tế.5

Dung nạp (tolerance) là khi cần lượng thuốc nhiều hơn để có cùng tác dụng, và hiện tượng này thường đi kèm lệ thuộc cơ thể.5 Viện Quốc gia về Lạm dụng Ma túy Hoa Kỳ (NIDA) lưu ý một khó khăn thực tế. Khi đã có dung nạp, bác sĩ khó phân biệt người dùng đang gặp vấn đề với thuốc hay thật sự cần điều chỉnh để kiểm soát triệu chứng.5 Vì thế, cảm giác “thuốc yếu đi” nên được nói ra với người kê đơn thay vì tự tăng thuốc.
Cần lưu ý rằng chữ “lệ thuộc” (dependence) trong ICD-11 là tên một rối loạn, gần với nghĩa nghiện, chứ không chỉ là lệ thuộc cơ thể. Với thuốc an thần, thuốc ngủ và thuốc giải lo âu, chẩn đoán này đòi hỏi ít nhất hai trong ba nhóm dấu hiệu.6 Đó là mất kiểm soát việc dùng, việc dùng chất ngày càng được đặt trên sức khỏe và trách nhiệm hằng ngày, và các dấu hiệu sinh lý như dung nạp hay triệu chứng cai.6
Điểm quan trọng nhất cho người đang dùng thuốc nằm ở phần ranh giới với bình thường của ICD-11. Theo đó, dùng thường xuyên, kể cả hằng ngày, không tự động là rối loạn lệ thuộc.6 Dung nạp và triệu chứng cai có thể xuất hiện khi dùng thuốc đúng chỉ định trong thời gian dài, ví dụ ở người bị ung thư được kê opioid giảm đau.6 Tuy vậy, riêng các dấu hiệu này không đủ để chẩn đoán, vì cần có thêm dấu hiệu mất kiểm soát hoặc việc dùng chất lấn át các ưu tiên khác.6
| Khái niệm | Nghĩa là gì | Có thể gặp khi dùng đúng đơn? | Tự nó có phải là nghiện? |
|---|---|---|---|
| Dung nạp | Cần lượng thuốc nhiều hơn để có cùng tác dụng | Có | Không |
| Lệ thuộc cơ thể | Cơ thể đã thích nghi với sự có mặt của thuốc | Có | Không |
| Triệu chứng khi ngừng thuốc | Khó chịu khi giảm hoặc ngừng thuốc, nhất là khi giảm nhanh | Có | Không |
| Nghiện hoặc rối loạn sử dụng chất | Mất kiểm soát việc dùng, ưu tiên dùng chất hơn việc khác, tiếp tục dùng dù gặp hậu quả | Có thể, nguy cơ tăng khi dùng sai | Có |
Bảng tóm tắt theo NIDA, ICD-11 và FDA, mức nguy cơ khác nhau theo từng thuốc và từng người.
Ngừng thuốc chống trầm cảm bị khó chịu có phải là nghiện?
Khó chịu khi ngừng thuốc chống trầm cảm không đồng nghĩa với nghiện. Hội Tâm thần học Hoàng gia Anh (Royal College of Psychiatrists) giải thích rằng cảm giác khó ngừng thuốc như mong muốn không giống hẳn với nghiện. Nghiện thường gồm thèm muốn, mất kiểm soát việc dùng và cảm giác hưng phấn khi dùng.7 Tình trạng với thuốc chống trầm cảm được mô tả chính xác hơn là lệ thuộc cơ thể, tức cơ thể đã thích nghi với sự có mặt của thuốc.7

Theo Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS), ngừng thuốc chống trầm cảm có thể gây đau đầu, buồn nôn, chóng mặt, khó ngủ, bồn chồn, dễ cáu hoặc cảm giác như bị điện giật trong đầu.8 Triệu chứng thường bắt đầu trong vài ngày và kéo dài vài tuần, nhưng ở một số người có thể nặng, đến muộn và kéo dài nhiều tháng.8 NHS khuyên không ngừng thuốc đột ngột mà nên trao đổi với bác sĩ để có kế hoạch giảm dần phù hợp.8
Tần suất của các triệu chứng này vẫn đang được tranh luận. Một phân tích gộp năm 2024 tổng hợp 79 nghiên cứu với khoảng 21.000 người đã ngừng thuốc chống trầm cảm hoặc giả dược. Khoảng 31% người ngừng thuốc thật có ít nhất một triệu chứng, so với khoảng 17% ở người ngừng giả dược.9 Triệu chứng nặng gặp ở khoảng 2,8% người ngừng thuốc thật.9 Trong khi đó, Hội Tâm thần học Hoàng gia Anh ước tính từ một phần ba đến một nửa người dùng thuốc gặp các triệu chứng này ở mức độ nào đó.7
Các con số chênh nhau một phần vì cách đo khác nhau giữa các nghiên cứu.9 Nguy cơ cũng thay đổi theo loại thuốc, thời gian dùng và tốc độ giảm thuốc.7 Bài triệu chứng khi ngừng thuốc chống trầm cảm phân tích kỹ hơn vì sao các con số khác nhau và cách phân biệt với việc trầm cảm quay lại.
Dùng benzodiazepine cần lưu ý gì?
Benzodiazepine là nhóm thuốc làm chậm hoạt động của não thông qua thụ thể GABA, gây buồn ngủ hoặc giúp dịu lại.10 Tại Mỹ, nhóm này được phê duyệt cho rối loạn lo âu lan tỏa, mất ngủ, co giật, ám ảnh sợ xã hội và rối loạn hoảng sợ, phần lớn được khuyến nghị dùng trong vài tuần đến vài tháng.10 NIDA cho biết thuốc thường không được kê dài hạn vì nguy cơ dung nạp, lệ thuộc hoặc nghiện cao.5 Ở Việt Nam, tên thuốc và chỉ định cụ thể cần hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ.

Năm 2020, FDA yêu cầu cập nhật cảnh báo đóng khung (boxed warning), mức cảnh báo nổi bật nhất trên nhãn thuốc tại Mỹ, cho tất cả các thuốc benzodiazepine.10 Cảnh báo này nêu rằng ngay cả khi dùng đúng liều khuyến nghị, thuốc vẫn có thể dẫn tới dùng sai, lạm dụng và nghiện.10 Lệ thuộc cơ thể có thể xuất hiện khi dùng đều đặn trong vài ngày đến vài tuần, kể cả khi dùng đúng đơn.10 Dù vậy, FDA thừa nhận nguy cơ nghiện chính xác khi dùng benzodiazepine vẫn chưa được xác định rõ.10
Ngừng đột ngột hoặc giảm quá nhanh có thể gây phản ứng cai, trong đó có co giật, và một số người có triệu chứng kéo dài nhiều tháng.10 Nguy cơ nghiêm trọng tăng lên khi benzodiazepine được dùng cùng thuốc giảm đau opioid, rượu hoặc các thuốc làm chậm hoạt động thần kinh khác, vì sự kết hợp này có thể gây suy hô hấp.10 Vì vậy, FDA khuyên người dùng báo cho nhân viên y tế mọi thuốc và cả rượu mình đang dùng.10
Nếu bạn đang dùng benzodiazepine và muốn ngừng hay giảm thuốc, đừng tự ngừng đột ngột. Hãy hỏi người kê đơn về một kế hoạch phù hợp với riêng bạn.
Thuốc kích thích điều trị ADHD cần lưu ý gì?
Thuốc kích thích kê đơn như methylphenidate hay amphetamine được dùng tại Mỹ để điều trị ADHD, rối loạn ăn uống vô độ và chứng ngủ rũ.3 Ở người có ADHD, thuốc có thể giúp giảm bốc đồng, giảm hiếu động và tăng khả năng chú ý.3 Theo NIDA, nhóm thuốc này làm tăng tác dụng của hai chất dẫn truyền thần kinh là norepinephrine và dopamine.5
Năm 2023, FDA yêu cầu cập nhật cảnh báo đóng khung cho cả nhóm thuốc kích thích kê đơn, nêu rõ nguy cơ dùng sai, lạm dụng, nghiện và quá liều.3 Nhãn thuốc được bổ sung lời nhắc không chia thuốc cho bất kỳ ai, và người kê đơn được khuyên đánh giá nguy cơ trước khi kê rồi theo dõi trong suốt quá trình điều trị.3 Lý do là khi rà soát các nghiên cứu từ năm 2006 đến 2020, FDA ghi nhận nguồn thuốc kích thích dùng ngoài mục đích y tế phổ biến nhất là bạn bè hoặc người thân, khoảng 56% đến 80%.3
Giống các chất kích thích khác, thuốc kích thích kê đơn có thể gây lệ thuộc hoặc nghiện, và khi ngừng có thể gây mệt mỏi, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ.5 NIDA mô tả việc dùng sai lặp lại một số chất kích thích có thể gây cảm giác thù địch, hoang tưởng, thậm chí loạn thần.5 Nếu lo lắng về những nguy cơ này, người đang điều trị nên trao đổi với bác sĩ thay vì tự bỏ thuốc.
Pháp luật Việt Nam quản lý vấn đề này ra sao?
Ở Việt Nam, việc quản lý chất ma túy và thuốc chứa chất bị kiểm soát dựa trên nhiều văn bản khác nhau. Quốc hội đã ban hành Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2026.11 Danh mục chất ma túy và tiền chất do Chính phủ ban hành bằng nghị định, chẳng hạn Nghị định số 57/2022/NĐ-CP.12
Với thuốc, ngành y tế có quy định riêng cho nhóm “thuốc và nguyên liệu làm thuốc phải kiểm soát đặc biệt”, hướng dẫn chi tiết Luật Dược.13 Bài viết không diễn giải từng điều khoản, vì văn bản có thể được sửa đổi và cần đọc bản còn hiệu lực trên cổng thông tin chính thức. Nếu thắc mắc về thủ tục kê đơn hay cấp phát thuốc của mình, hãy hỏi dược sĩ.
Nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ những gì?
Khi được kê một thuốc có nguy cơ lệ thuộc, đặt câu hỏi là điều bình thường và giúp bạn dùng thuốc an toàn hơn. FDA khuyến khích người dùng nói với nhân viên y tế về mọi thuốc và chất mình đang dùng, kể cả rượu, và trao đổi khi lo lắng về nguy cơ của thuốc.10,3 Bạn có thể ghi lại vài câu hỏi dưới đây và mang theo khi tái khám.

- Thuốc này thuộc nhóm nào và có nguy cơ lệ thuộc hay không?
- Có thuốc, đồ uống hay thực phẩm chức năng nào cần tránh dùng chung không?
- Nếu muốn giảm hoặc ngừng thuốc, tôi cần liên hệ ai và lên kế hoạch thế nào?
- Cất giữ thuốc và xử lý thuốc thừa thế nào cho an toàn?
Khi nào cần tìm hỗ trợ?
Hãy gặp bác sĩ khi bạn khó dừng thuốc dù muốn, dùng nhiều hơn đơn, hoặc việc dùng thuốc gây rắc rối cho sức khỏe và các mối quan hệ. FDA khuyên người dùng thuốc kích thích nói với người kê đơn khi việc dùng thuốc gây vấn đề cho sức khỏe, quan hệ, trách nhiệm hay pháp luật.3 Cũng nên liên hệ người kê đơn khi gặp triệu chứng khó chịu lúc giảm hoặc ngừng thuốc, hoặc khi bệnh có vẻ nặng lên.10
Những dấu hiệu như khó thở, co giật hoặc lú lẫn cần được xử trí ngay tại cơ sở y tế gần nhất.10,3 Nếu bạn có ý nghĩ tự làm hại bản thân, hãy nói với một người tin cậy và đến cơ sở y tế sớm. Khi có nguy hiểm tức thời hoặc cảm thấy không thể giữ an toàn, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an) và đừng ở một mình.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. World Health Organization. (n.d.). Drugs (psychoactive). Xem nguồn
2. World Health Organization. (2025). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: Disorders due to substance use. Xem nguồn
3. U.S. Food and Drug Administration. (2023). FDA updating warnings to improve safe use of prescription stimulants used to treat ADHD and other conditions. Xem nguồn
4. World Health Organization. (2025). WHO guideline on balanced national controlled medicines policies to ensure medical access and safety. Xem nguồn
5. National Institute on Drug Abuse. (2023). What classes of prescription drugs are commonly misused? Xem nguồn
6. World Health Organization. (2025). ICD-11 for Mortality and Morbidity Statistics: 6C44.2 Sedative, hypnotic or anxiolytic dependence. Xem nguồn
7. Royal College of Psychiatrists. (2024). Stopping antidepressants. Xem nguồn
8. National Health Service. (2025). Antidepressants. Xem nguồn
9. Henssler, J., et al. (2024). Incidence of antidepressant discontinuation symptoms: A systematic review and meta-analysis. Xem nguồn
10. U.S. Food and Drug Administration. (2020). FDA requiring Boxed Warning updated to improve safe use of benzodiazepine drug class. Xem nguồn
11. Quốc hội. (2025). Luật Phòng, chống ma túy số 120/2025/QH15. Xem nguồn
12. Chính phủ. (2022). Nghị định số 57/2022/NĐ-CP quy định các danh mục chất ma túy và tiền chất. Xem nguồn
13. Bộ Y tế. (2024). Văn bản hợp nhất số 10/VBHN-BYT quy định chi tiết một số điều của Luật dược và Nghị định số 54/2017/NĐ-CP về thuốc và nguyên liệu làm thuốc phải kiểm soát đặc biệt. Xem nguồn




