Triệu chứng khi ngừng thuốc chống trầm cảm: Nghiên cứu nói gì?

Bạn đọc một bản tin nói rằng ngừng thuốc chống trầm cảm “trung bình chỉ thêm một triệu chứng”, và tự hỏi điều đó có đúng với mình không. Câu trả lời ngắn là con số ấy đến từ một tổng quan lớn năm 2025, nhưng đó là mức trung bình so với nhóm đối chứng và phần lớn chỉ đo trong hai tuần đầu. Trải nghiệm của từng người có thể khác nhau nhiều, và mọi thay đổi về thuốc nên được bàn với bác sĩ kê đơn. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Triệu chứng khi ngừng thuốc chống trầm cảm là gì?

Triệu chứng khi ngừng thuốc chống trầm cảm là những khó chịu về thể chất hoặc cảm xúc xuất hiện sau khi một người giảm hay ngừng thuốc, thường bắt đầu trong vài ngày và kéo dài vài tuần.¹ Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh (NHS) liệt kê các biểu hiện có thể gặp như đau đầu, chóng mặt, buồn nôn, khó ngủ, mơ lạ, bồn chồn, cáu kỉnh hoặc lo âu.¹ Một số người mô tả cảm giác lạ trên cơ thể, như bị “điện giật” trong đầu (brain zaps).¹

Không phải ai cũng gặp, và mức độ khác nhau nhiều giữa từng người.¹ Với một số người, triệu chứng có thể nặng, bắt đầu muộn sau vài tuần hoặc vài tháng và kéo dài nhiều tháng hoặc lâu hơn.¹ NHS cho biết điều này dễ xảy ra hơn khi đã dùng thuốc trong thời gian dài.¹ Vì vậy, khi đọc một con số nghiên cứu, cần hỏi con số ấy đo điều gì và trong bao lâu.

Tổng quan năm 2025 đã đo những gì?

Tổng quan năm 2025 này tìm các thử nghiệm theo một quy trình định sẵn rồi tính gộp kết quả (phân tích gộp), và chỉ nhận thử nghiệm chia nhóm ngẫu nhiên ở người trưởng thành.² Tổng quan có 50 nghiên cứu với 17.828 người tham gia, tuổi trung bình 44 và khoảng 67% là nữ.² Nhóm tác giả so sánh người ngừng thuốc chống trầm cảm với người ngừng giả dược hoặc người tiếp tục dùng thuốc.²

Một thước đo chính là thang DESS, một danh sách các triệu chứng hay gặp sau khi ngừng thuốc. Ở mốc một tuần, phân tích DESS gồm 11 thử nghiệm với 3.915 người, và người ngừng thuốc có trung bình thêm khoảng một triệu chứng so với nhóm đối chứng.² Ở mốc hai tuần, khác biệt còn rất nhỏ.² Nhóm tác giả lưu ý ngưỡng thường dùng để coi là hội chứng ngừng thuốc có ý nghĩa lâm sàng là từ 4 triệu chứng DESS trở lên.²

Khi xét từng triệu chứng trong 16 thử nghiệm có giả dược, chóng mặt là thường gặp nhất, khoảng 7,5% ở nhóm ngừng thuốc so với 1,8% ở nhóm ngừng giả dược.² Buồn nôn, cảm giác quay cuồng (vertigo) và bồn chồn hay cáu kỉnh cũng gặp nhiều hơn ở nhóm ngừng thuốc.² Tỷ lệ triệu chứng riêng lẻ cao nhất được ghi nhận ở venlafaxine và desvenlafaxine.²

Vì sao “trung bình một triệu chứng” không có nghĩa ai cũng nhẹ?

Số trung bình gộp những người không có triệu chứng nào với những người có nhiều triệu chứng. Lấy ví dụ giả định, năm người có số triệu chứng lần lượt là 0, 0, 0, 0 và 5 thì trung bình vẫn là 1, nhưng người thứ năm có trải nghiệm rất khác. Đây không phải số liệu của tổng quan, chỉ là cách hình dung giới hạn của một con số trung bình.

Tổng quan năm 2025 cũng không báo cáo riêng tỷ lệ triệu chứng nặng.² Nhóm tác giả lưu ý một số thử nghiệm chỉ ghi lại tác dụng bất lợi xuất hiện ở trên 10% người tham gia, nên các triệu chứng hiếm mà nặng có thể bị bỏ sót.² Phần lớn thử nghiệm DESS chỉ theo dõi đến hai tuần, và chỉ 6 nghiên cứu có thời gian dùng thuốc từ 36 tuần đến 4,5 năm.²

Người tham gia chủ yếu là người da trắng ở châu Âu và Mỹ, và thời gian dùng thuốc trong thử nghiệm có lẽ ngắn hơn ngoài đời thực.² Vì vậy, kết quả này còn nợ một câu trả lời cho điều nhiều người quan tâm nhất: người đã dùng thuốc nhiều năm sẽ trải qua gì khi ngừng? Cũng vì thế, không thể dùng con số trung bình để bảo một người đang khó chịu rằng trải nghiệm của họ “không đúng với khoa học”.

Vì sao các nghiên cứu cho những con số rất khác nhau?

Lý do chính là mỗi nghiên cứu hỏi một câu khác nhau. Một phân tích gộp khác, đăng trực tuyến tháng 10/2024, tổng hợp 35 nghiên cứu gồm cả thử nghiệm ngẫu nhiên lẫn nghiên cứu theo dõi và khảo sát.³ Tổng quan này ước tính khoảng 43% người ngừng thuốc chống trầm cảm có triệu chứng ngừng thuốc, riêng 11 thử nghiệm ngẫu nhiên cho con số khoảng 44%.³

Con số này là tỷ lệ người có triệu chứng trong nhóm ngừng thuốc, không phải phần chênh lệch so với nhóm giả dược.³ Trong khi đó, tổng quan năm 2025 đặt người ngừng thuốc cạnh nhóm đối chứng và tính phần chênh lệch giữa hai nhóm, nên các tỷ lệ nó báo cáo thấp hơn.² Vì thế, đặt hai con số cạnh nhau như thể cùng một phép đo sẽ dễ dẫn tới kết luận sai.

Tổng quan 35 nghiên cứu này cũng ghi nhận một số yếu tố đi kèm nguy cơ cao hơn. Đó là ngừng thuốc đột ngột, dùng thuốc lâu hơn, là nữ, trẻ tuổi hơn hoặc đã gặp tác dụng phụ sớm khi mới dùng thuốc.³ Đây là các yếu tố có liên quan trong dữ liệu gộp, không phải công cụ để tự dự đoán cho riêng mình. Người kê đơn mới là người có đủ thông tin để cân nhắc các yếu tố này cho từng trường hợp.

Có nên tự ngừng hoặc tự giảm thuốc chống trầm cảm không?

Không nên tự làm. NHS khuyên không ngừng thuốc chống trầm cảm đột ngột hoặc khi chưa trao đổi với bác sĩ.¹ Nếu muốn ngừng, bác sĩ sẽ cùng bạn thống nhất một kế hoạch phù hợp.¹ Khi gặp triệu chứng trong lúc thay đổi thuốc, hãy liên hệ bác sĩ kê đơn để được đánh giá, vì cách xử trí cần dựa trên tình trạng cụ thể của từng người.¹ Bài viết này không đưa liều, tốc độ giảm hay lịch ngừng thuốc nào.

Hãy hình dung chị Lan, 35 tuổi, đã dùng thuốc chống trầm cảm hơn một năm và thấy tâm trạng ổn định. Đọc được bản tin “ngừng thuốc trung bình chỉ thêm một triệu chứng”, chị nghĩ có thể tự bỏ thuốc cho gọn. Cách an toàn hơn là chị đặt lịch hẹn với bác sĩ đã kê đơn, nói rõ mong muốn của mình và cùng quyết định có nên ngừng, ngừng lúc nào và theo dõi ra sao.

Trước buổi hẹn, bạn có thể ghi lại tên thuốc đang dùng, đã dùng bao lâu, những thay đổi gần đây và các biểu hiện đang gặp. Hãy ghi thêm các biểu hiện ấy ảnh hưởng thế nào đến giấc ngủ, công việc hay việc chăm sóc gia đình. Một mô tả cụ thể như “từ tuần trước tôi chóng mặt đến mức khó đi xe máy” giúp người đánh giá hiểu bối cảnh hơn là phải tự đoán nguyên nhân.

Làm sao biết đó là triệu chứng ngừng thuốc hay trầm cảm quay lại?

Rất khó tự phân biệt chỉ dựa vào cảm nhận, và đây là việc cần bác sĩ đánh giá. NHS lưu ý một số triệu chứng ngừng thuốc có thể khiến người ta thấy như bệnh cũ đang quay lại, nhưng thường hết trong vài tuần.¹ Trong khi đó, trong hai tuần đầu, tổng quan năm 2025 không thấy người ngừng thuốc có nhiều triệu chứng trầm cảm hơn người ngừng giả dược.² Nhóm tác giả cho rằng trầm cảm xuất hiện về sau nhiều khả năng là tái phát.²

Hai cách nhìn này không loại trừ nhau, vì chúng dựa trên dữ liệu và thời gian theo dõi khác nhau. Điều quan trọng hơn là cả triệu chứng ngừng thuốc lẫn tái phát đều đáng được quan tâm và đều có hướng xử trí. Bạn không cần tự xác định nguyên nhân rồi mới đi khám, vì chính diễn tiến theo thời gian là thông tin giúp bác sĩ đánh giá.

Khi nào cần liên hệ bác sĩ hoặc tìm hỗ trợ ngay?

Hãy liên hệ bác sĩ kê đơn khi triệu chứng làm bạn khó sinh hoạt, kéo dài hơn mong đợi, hoặc khi tâm trạng đi xuống sau khi thay đổi thuốc. Danh sách triệu chứng ngừng thuốc của NHS có cả cảm giác muốn tự sát, và NHS khuyên nói với bác sĩ ngay nếu ý nghĩ tự sát xuất hiện khi đang dùng thuốc chống trầm cảm.¹ Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an).

Nếu bạn đang tìm hiểu thêm về trầm cảm, bài bị trầm cảm phải làm sao gợi ý các bước tìm hỗ trợ an toàn. Bài trầm cảm có chữa được không tóm tắt tiên lượng và các hướng điều trị hiện có. Còn nếu muốn phân biệt trầm cảm với lo âu, có thể đọc bài trầm cảm và rối loạn lo âu.

Nhân vật và tình huống trong bài là ví dụ minh họa.

Tài liệu tham khảo học thuật