Nhận thức & Hành vi

Tìm hiểu về thuyết hành vi của B.F. Skinner

Thuyết hành vi của Skinner là gì, điều kiện hóa tạo tác hoạt động thế nào, Skinner nói gì về tự do ý chí và những phản biện lớn với ông.

Tranh nét mảnh chim bồ câu mổ đĩa sáng trong buồng thí nghiệm, máy ghi nét bậc thang, tiêu đề Thuyết hành vi của Skinner

Vì sao một đứa trẻ được khen thì chăm làm bài hơn, còn mình cứ cầm điện thoại lên dù vừa định thôi? Thuyết hành vi của B. F. Skinner giải thích rằng hành vi được định hình bởi hệ quả theo sau nó. Hệ quả khiến hành vi lặp lại nhiều hơn gọi là củng cố, hệ quả khiến hành vi giảm đi gọi là trừng phạt. Skinner còn đi xa hơn khi cho rằng tự do ý chí là một ý niệm cần bỏ đi, và quan điểm này đến nay vẫn gây tranh luận. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

B. F. Skinner là ai?

B. F. Skinner (1904–1990) là nhà tâm lý học người Mỹ, và khái niệm trung tâm trong cách tiếp cận của ông là củng cố, tức phần thưởng.1 Ông nổi tiếng với chiếc buồng thí nghiệm sau này được gọi là “hộp Skinner”.1 Ông cũng viết tiểu thuyết Walden Two (1948) về một cộng đồng xây dựng theo nguyên lý hành vi, và cuốn Beyond Freedom and Dignity (1971).1 Phòng thí nghiệm của ông cũng cho ra cuốn Schedules of Reinforcement (1957), tập hợp nghiên cứu về các lịch củng cố.2

Thuyết hành vi của Skinner là gì?

Thuyết hành vi của Skinner, hay chủ nghĩa hành vi triệt để (radical behaviorism), giải thích hành vi qua quan hệ giữa hành vi với môi trường và hệ quả, không dựa vào trạng thái tinh thần bên trong.3 Đây là một nhánh của tâm lý học hành vi. Điểm hay bị hiểu nhầm là Skinner không phủ nhận suy nghĩ hay cảm xúc. Ông xem những “sự kiện riêng tư” ấy cũng là hành vi, chỉ là chúng không được dùng làm lời giải thích trong phân tích chức năng.3

Sơ đồ chủ nghĩa hành vi triệt để: hành vi nối với môi trường và hệ quả, suy nghĩ và cảm xúc cũng là hành vi

Nói cách khác, khi một người nói “tôi làm vậy vì tôi muốn”, Skinner sẽ hỏi tiếp điều gì trong môi trường và lịch sử của người ấy đã khiến cái “muốn” kia xuất hiện. Cách đặt câu hỏi này giúp tâm lý học tập trung vào những gì quan sát và thay đổi được. Dù vậy, nó cũng là gốc của nhiều tranh luận sau này, khi các nhà nghiên cứu nhận thức cho rằng không thể hiểu hành vi nếu bỏ qua cách con người suy nghĩ.3

Điều kiện hóa tạo tác hoạt động thế nào?

Điều kiện hóa tạo tác (operant conditioning) là kiểu học trong đó sinh vật học cách liên kết một hành vi với hệ quả của nó.4 Skinner đặt động vật vào một buồng thí nghiệm có cần gạt hoặc đĩa để nhấn hay mổ, mỗi lần làm đúng thì có thức ăn, và một thiết bị ghi lại số lần phản ứng.4 Mọi chất củng cố đều làm tăng khả năng hành vi lặp lại, còn mọi hình phạt đều làm giảm khả năng đó.4

Hai chữ “tích cực” và “tiêu cực” ở đây không có nghĩa là tốt hay xấu. “Tích cực” nghĩa là thêm vào một thứ, còn “tiêu cực” nghĩa là lấy đi một thứ.4 Vì vậy, cởi bỏ một điều khó chịu để hành vi tăng lên vẫn là củng cố, chỉ là củng cố tiêu cực. Bảng dưới đây ghép bốn trường hợp với ví dụ đời thường, các ví dụ chỉ để minh họa khái niệm.

Trường hợpĐiều gì xảy ra sau hành viVí dụ minh họa
Củng cố tích cựcThêm một điều dễ chịu, hành vi tăngCon dọn bàn học và được khen, những lần sau con dọn thường hơn
Củng cố tiêu cựcBỏ đi một điều khó chịu, hành vi tăngThắt dây an toàn để tiếng báo trong xe tắt
Trừng phạt tích cựcThêm một điều khó chịu, hành vi giảmBị nhắc nhở trước lớp vì nói chuyện riêng
Trừng phạt tiêu cựcBỏ đi một điều dễ chịu, hành vi giảmBị bớt giờ chơi game vì về nhà trễ

Vì sao phần thưởng thất thường khiến ta khó dừng lại?

Không phải lúc nào hành vi cũng được thưởng. Lịch củng cố mô tả phần thưởng đến sau bao nhiêu lần phản ứng hay sau bao lâu, và đây là chủ đề lớn trong phòng thí nghiệm của Skinner.2,4 Trong các lịch củng cố, lịch tỷ lệ biến thiên (variable ratio), tức phần thưởng đến sau một số lần phản ứng không cố định, cho tốc độ phản ứng cao nhất và khó dập tắt nhất.4 Giáo trình tâm lý học lấy cờ bạc làm ví dụ, vì người chơi máy đánh bạc không biết lần thắng tiếp theo sẽ đến lúc nào.4

Dãy phản ứng với phần thưởng đến không đều, lịch tỷ lệ biến thiên cho tốc độ phản ứng cao nhất và khó dập tắt nhất

Có thể hình dung một cơ chế tương tự khi kéo bảng tin mạng xã hội. Mỗi lần kéo, mình không biết sẽ gặp một nội dung thú vị hay nhàm chán, và chính sự không chắc ấy khiến ngón tay muốn kéo thêm lần nữa. Đây là một phép so sánh để dễ hiểu, chưa phải kết luận rằng mạng xã hội vận hành đúng như chiếc máy đánh bạc.

Skinner nói gì về tự do ý chí?

Skinner bác bỏ ý niệm về một con người tự do có thể hành động bất chấp các nguyên nhân, và ông xem ý niệm ấy không hợp với thế giới quan khoa học.3 Theo ông, phân tích thực nghiệm về hành vi sẽ dần lấy đi những chức năng trước đây được gán cho một “con người tự chủ”.3 Trong Beyond Freedom and Dignity, ông lập luận rằng các khái niệm tự do và phẩm giá có thể dẫn xã hội tới tự hủy hoại.1 Cuốn sách cổ vũ cho một “công nghệ hành vi”.1

Cần tách hai tầng trong lập luận này. Tầng thứ nhất là các nguyên lý củng cố, được đo trong phòng thí nghiệm và đến nay vẫn có trong giáo trình tâm lý học.4 Tầng thứ hai là quan điểm rằng hành vi con người do môi trường và lịch sử củng cố quyết định. Phần này là lập trường triết học hơn là một kết quả đo được, và vẫn là chủ đề tranh luận giữa các nhà tâm lý học lẫn triết học.3

Hai tầng trong lập luận về tự do ý chí: nguyên lý củng cố đo được, và lập trường triết học vẫn còn tranh luận

Những phản biện lớn đối với Skinner là gì?

Một phản biện nổi tiếng đến từ nhà ngôn ngữ học Noam Chomsky, trong bài điểm sách Verbal Behavior đăng năm 1959.5 Chomsky lập luận rằng trẻ em không chỉ học ngôn ngữ nhờ người lớn uốn nắn và củng cố từng chút một.5 Theo ông, năng lực ngôn ngữ của một đứa trẻ vượt quá những gì lịch sử củng cố của riêng nó có thể giải thích.3

Bách khoa toàn thư Triết học Stanford chỉ ra lý do sâu xa nhất khiến ảnh hưởng của chủ nghĩa hành vi giảm đi.3 Đó là việc trường phái này cố giải thích hành vi mà không cần tới hoạt động nhận thức bên trong.3 Tâm lý học đương đại phần lớn chấp nhận rằng để giải thích hành vi, cần tính tới cách sinh vật biểu diễn thế giới trong tâm trí.3 Dù vậy, bài viết này cũng lưu ý rằng trường phái này có thể trở lại dưới hình thức đã được điều chỉnh.3

Một câu hay được dùng để “phản bác” Skinner là “Giữa kích thích và phản ứng có một khoảng trống, trong khoảng trống đó là sức mạnh lựa chọn của chúng ta”, thường được gán cho Viktor Frankl. Các nhà nghiên cứu nguồn gốc trích dẫn không tìm thấy đoạn này trong các tác phẩm của Frankl.6 Câu nói được tác giả sách phát triển bản thân Stephen R. Covey phổ biến, và ý về một khoảng dừng giữa kích thích và phản ứng có trong bài viết năm 1963 của nhà tâm lý học Rollo May.6

Thuyết của Skinner còn được dùng ở đâu?

Chiếc hộp Skinner đã được dùng trong nghiên cứu dược phẩm để quan sát thay đổi hành vi ở động vật.1 Khái niệm củng cố cũng là nền cho máy dạy học và phương pháp học theo chương trình mà Skinner phát triển.1 Chiếc máy đầu tiên của ông chỉ giúp luyện lại kỹ năng đã học, nên bước tiếp theo là sắp xếp bài học theo trình tự để người học tự tiến lên.2 Nếu muốn tìm hiểu một hướng ứng dụng trong trị liệu, bạn có thể đọc thêm bài về phân tích hành vi ứng dụng.

Ở đời thường, cách nghĩ của Skinner gợi ý một câu hỏi hữu ích. Thay vì chỉ trách bản thân thiếu ý chí, mình có thể nhìn xem điều gì đang củng cố thói quen mình muốn bỏ, và điều gì có thể củng cố thói quen mình muốn tập. Câu hỏi này không thay cho sự giúp đỡ chuyên môn khi một thói quen đã gây hại rõ, nhưng nó giúp nhìn hành vi bớt phán xét hơn.

Hai câu hỏi: điều gì đang củng cố thói quen muốn bỏ, điều gì có thể củng cố thói quen muốn tập

Câu hỏi thường gặp

Đánh đòn khi con làm sai có phải là áp dụng đúng thuyết Skinner không?

Không hẳn. Skinner cho rằng việc dùng trừng phạt cần được cân nhắc với những tác động tiêu cực có thể xảy ra.4 Giáo trình tâm lý học dẫn các nghiên cứu cho thấy trừng phạt thân thể có thể dạy trẻ sự sợ hãi, và có liên quan tới hành vi hung hăng, chống đối xã hội nhiều hơn.4 Trong khung lý thuyết của Skinner, củng cố những hành vi mong muốn là một lựa chọn mà cha mẹ có thể cân nhắc trước khi nghĩ tới hình phạt.

Nếu việc dạy con đang khiến bạn thường xuyên mất bình tĩnh, hãy cân nhắc trao đổi với chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi khoa. Họ có thể giúp cả nhà tìm cách làm hợp với độ tuổi và hoàn cảnh của trẻ.

Skinner có cho rằng con người không có suy nghĩ và cảm xúc không?

Không. Theo Bách khoa toàn thư Triết học Stanford, Skinner không phủ nhận các sự kiện bên trong như suy nghĩ hay cảm xúc.3 Điều ông phản đối là dùng chúng làm lời giải thích cho hành vi. Ông muốn một khoa học về hành vi mô tả cả những gì diễn ra bên trong cơ thể như một phần của chính hành vi.3

Tài liệu tham khảo học thuật

1. Encyclopaedia Britannica. (n.d.). B. F. Skinner. Xem nguồn

2. B. F. Skinner Foundation. (n.d.). Biographical information. Xem nguồn

3. Graham, G. (2023). Behaviorism. Xem nguồn

4. Spielman, R. M., et al. (2020). Psychology 2e: Operant conditioning. Xem nguồn

5. Chomsky, N. (1959). A review of B. F. Skinner’s Verbal behavior. Xem nguồn

6. Quote Investigator. (2018). Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response. Xem nguồn

Đọc tiếp

Nội dung liên quan