Vì sao có người chỉ cần được lắng nghe mà không bị phán xét là đã thấy nhẹ lòng hơn? Câu hỏi ấy nằm ở trung tâm quan điểm của Carl Rogers, một trong những gương mặt tiêu biểu của tâm lý học nhân văn. Ông tin rằng mỗi người đều có xu hướng tự phát triển, và một môi trường biết chấp nhận sẽ giúp xu hướng đó bộc lộ. Bài viết này tóm tắt các ý chính trong quan điểm của Rogers về con người, cùng những gì nghiên cứu hiện nay nói về chúng. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!
Carl Rogers là ai?
Carl Rogers là một trong những nhà tâm lý học gắn liền với tâm lý học nhân văn, trường phái thường được gọi là “lực lượng thứ ba” bên cạnh phân tâm học và chủ nghĩa hành vi.1 Vào đầu thập niên 1940, ông phát triển liệu pháp lấy thân chủ làm trung tâm (client-centered therapy).2 Cách tiếp cận này đề cao sự thấu hiểu, chấp nhận và tôn trọng mà nhà trị liệu dành cho thân chủ.2
Điểm khác biệt của Rogers nằm ở chỗ ông không xem nhà trị liệu là người biết rõ nhất điều gì tốt cho thân chủ. Thay vào đó, nhà trị liệu tạo ra một không gian an toàn để thân chủ tự khám phá cảm xúc và tìm hướng đi của mình. Cách nhìn này đã ảnh hưởng đến nhiều lĩnh vực ngoài trị liệu, như giáo dục, tư vấn và cách chúng ta lắng nghe nhau hằng ngày.

Rogers nhìn con người như thế nào?
Tâm lý học nhân văn nhấn mạnh khả năng bẩm sinh của con người trong việc tự định hướng và thay đổi bản thân.1 Một khái niệm trung tâm trong lý thuyết của Rogers là hình ảnh bản thân (self-concept), tức những suy nghĩ và cảm nhận của ta về chính mình.1 Nếu hình ảnh này chủ yếu tích cực, ta thường thấy hài lòng về bản thân và nhìn thế giới như một nơi an toàn.1
Rogers phân biệt cái tôi thực (real self), là con người ta đang là, với cái tôi lý tưởng (ideal self), là con người ta nghĩ mình nên trở thành.1 Khi hai hình ảnh này khá gần nhau, ta ở trạng thái hòa hợp (congruence), và điều đó giúp ta có cảm giác giá trị bản thân cao hơn.1 Khi khoảng cách giữa chúng quá lớn, ta rơi vào trạng thái không hòa hợp (incongruence), và điều đó có thể dẫn đến tình trạng kém thích nghi.1
Điều kiện giá trị hình thành như thế nào?
Điều kiện giá trị (conditions of worth) là những điều kiện mà một người cảm thấy phải đáp ứng thì mới được yêu thương hay coi trọng.3 Ví dụ, một đứa trẻ có thể dần tin rằng mình chỉ đáng được yêu khi học giỏi hoặc luôn ngoan ngoãn. Khi mang theo những điều kiện này, người đó dễ đánh giá bản thân theo kỳ vọng của người khác thay vì theo trải nghiệm thật của mình.
Có thể xem đây là một con đường dẫn đến khoảng cách giữa cái tôi thực và cái tôi lý tưởng. Người lớn lên với nhiều điều kiện giá trị có thể phải gạt đi những cảm xúc không “được phép”, chẳng hạn giận dữ hay buồn bã. Cơ chế này được bàn kỹ hơn trong bài Carl Rogers và cơ chế hình thành khó khăn tâm lý.
Sự quan tâm tích cực vô điều kiện là gì?
Ngược với điều kiện giá trị là sự quan tâm tích cực vô điều kiện (unconditional positive regard). Đây là thái độ quan tâm, chấp nhận và trân trọng một người mà không phụ thuộc vào hành vi cụ thể của họ.4 Theo Rogers, đây là một nhu cầu chung của con người và là trọng tâm của liệu pháp lấy thân chủ làm trung tâm.4
Chấp nhận vô điều kiện không có nghĩa là đồng tình với mọi hành vi. Cha mẹ vẫn có thể đặt giới hạn cho con, đồng thời cho con thấy rằng con vẫn được yêu thương ngay cả khi một hành vi cần thay đổi. Trong trị liệu, nhà trị liệu tôn trọng thân chủ như một con người trọn vẹn, kể cả khi thân chủ chia sẻ những điều mà chính họ thấy xấu hổ.

Nghiên cứu nói gì về quan điểm của Rogers?
Hai phân tích gộp (meta-analysis) công bố năm 2011 đã kiểm tra những yếu tố mà Rogers đề cao. Phân tích về sự quan tâm tích cực tổng hợp 18 nghiên cứu với 1.067 người tham gia, và ghi nhận mối liên hệ ở mức vừa với kết quả trị liệu (r = 0,27).5 Phân tích về sự thấu cảm tổng hợp 59 mẫu với 3.599 thân chủ, và ghi nhận mối liên hệ r = 0,31.6
Đây là mối liên hệ tương quan, nghĩa là chưa đủ để kết luận rằng chính sự quan tâm hay thấu cảm gây ra kết quả tốt. Dù vậy, các kết quả này cho thấy mối quan hệ giữa nhà trị liệu và thân chủ có vai trò thật trong trị liệu. Bạn có thể đọc thêm về khái niệm này trong bài Liên minh trị liệu là gì.
Áp dụng quan điểm của Rogers vào đời sống
Bạn có thể thử lắng nghe người thân mà không vội khuyên bảo hay phán xét. Hãy nhắc lại điều họ vừa chia sẻ bằng lời của mình để họ thấy mình được hiểu. Với chính mình, bạn có thể để ý những lúc tự nhủ “mình chỉ ổn khi…”, vì đó có thể là dấu vết của một điều kiện giá trị cũ.
Những gợi ý này giúp các mối quan hệ ấm áp hơn, nhưng không thay thế được trị liệu khi bạn đang gặp khó khăn kéo dài. Khi những khó khăn ấy ảnh hưởng rõ đến công việc hay các mối quan hệ, hãy tìm gặp chuyên gia sức khỏe tâm thần. Nếu muốn hiểu thêm về trường phái nhân văn, bạn có thể đọc bài Tâm lý học nhân văn và bài Ứng dụng tâm lý học nhân văn trong lâm sàng.
Tài liệu tham khảo học thuật
1. Spielman, R. M., et al. (2020). Humanistic approaches. In Psychology 2e. OpenStax. Xem nguồn
2. American Psychological Association. (n.d.). Client-centered therapy. Xem nguồn
3. American Psychological Association. (n.d.). Conditions of worth. Xem nguồn
4. American Psychological Association. (n.d.). Unconditional positive regard. Xem nguồn
5. Farber, B. A., & Doolin, E. M. (2011). Positive regard. Xem nguồn
6. Elliott, R., Bohart, A. C., Watson, J. C., & Greenberg, L. S. (2011). Empathy. Xem nguồn




