Bộ ba hắc ám (Dark Triad) là gì? Hiểu ba đặc điểm nhân cách

Bộ ba hắc ám (Dark Triad) là tên gọi cho ba đặc điểm nhân cách thường được nghiên cứu cùng nhau: ái kỷ, Machiavellianism và psychopathy. Ba đặc điểm này có thể liên quan đến những khuynh hướng như tự đề cao, thao túng người khác hoặc ít quan tâm đến hậu quả mình gây ra. Chúng có phần giao nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Điều quan trọng là Dark Triad không phải một chẩn đoán tâm thần và cũng không phải cách chia con người thành hai nhóm “tốt” và “xấu”. Trong nghiên cứu tâm lý học, các đặc điểm này thường được đo theo mức độ. Vì vậy, mục tiêu hữu ích hơn không phải là tìm cách “gắn nhãn” một người, mà là hiểu các khái niệm này mô tả điều gì, nghiên cứu đo chúng như thế nào và giới hạn của những kết luận ta có thể rút ra.

Vì sao ba đặc điểm được gọi chung là “bộ ba hắc ám”?

Hai nhà nghiên cứu Delroy Paulhus và Kevin Williams đưa thuật ngữ Dark Triad vào một công trình năm 2002. Họ đặt ba đặc điểm ái kỷ, Machiavellianism và psychopathy cạnh nhau để xem chúng giống và khác nhau ở điểm nào. Nghiên cứu ban đầu có 245 sinh viên tham gia và sử dụng nhiều bảng hỏi cùng các phép đo khác nhau để xem ba đặc điểm này liên hệ với nhau ra sao.

Từ “hắc ám” được dùng để nhấn mạnh những đặc điểm có thể liên quan đến khó khăn hoặc tổn hại trong quan hệ với người khác. Tuy nhiên, cách gọi này rất dễ khiến người đọc hiểu rằng nghiên cứu đang nói đến ba kiểu “người xấu”. Thực tế, mô hình nghiên cứu mức độ của các đặc điểm nhân cách, chứ không đơn giản hỏi một người “có” hay “không có” Dark Triad.

Bạn có thể hình dung ba thang đo riêng. Một người có thể có điểm cao hơn ở một đặc điểm và thấp hơn ở hai đặc điểm còn lại. Vì vậy, câu nói “người này có Dark Triad” thường quá chung chung. Câu hỏi khoa học chính xác hơn sẽ là: đặc điểm nào đang được đo, được đo bằng công cụ gì và mức điểm đó liên hệ với điều gì?

Ba đặc điểm trong Dark Triad khác nhau thế nào?

Ba đặc điểm dưới đây có một số điểm giao nhau nhưng không phải là ba tên gọi khác nhau cho cùng một kiểu người. Các ví dụ trong bài chỉ dùng để giúp người đọc hình dung khái niệm, không phải checklist để đánh giá hoặc chẩn đoán người quen.

Ái kỷ: sự tự đề cao và cảm giác đặc quyền

Narcissism thường được dịch là ái kỷ. Trong nhiều nghiên cứu về Dark Triad, trọng tâm thường là dạng ái kỷ tự đề cao, tức khuynh hướng nhìn mình như người nổi bật, muốn được công nhận và cảm thấy mình xứng đáng được ưu tiên. Điều này không giống với việc một người đơn giản cảm thấy tự tin hoặc vui vì thành tích của mình.

Ví dụ, hai câu “Tôi làm tốt phần này và muốn đóng góp của mình được ghi nhận” và “Tôi giỏi hơn mọi người nên những quy tắc đó không cần áp dụng cho tôi” có ý nghĩa rất khác nhau. Câu đầu nói về một đóng góp cụ thể. Câu sau thể hiện cảm giác vượt trội đi kèm với kỳ vọng mình được hưởng ngoại lệ. Điểm cần chú ý ở đây là cảm giác đặc quyền, chứ không chỉ là mức độ tự tin.

Một người thích được khen, thường xuyên chia sẻ thành tích hoặc có sự tự tin cao chưa đủ để bạn suy ra toàn bộ nhân cách của họ. Đặc điểm ái kỷ trong nghiên cứu Dark Triad cũng không đồng nghĩa với rối loạn nhân cách ái kỷ. Một bên là đặc điểm được đo theo mức độ trong nghiên cứu nhân cách, còn một bên là chẩn đoán lâm sàng cần quá trình đánh giá chuyên môn.

Machiavellianism: thao túng có tính toán

Machiavellianism là thuật ngữ dùng để mô tả khuynh hướng thao túng người khác một cách có tính toán nhằm đạt mục tiêu. Khái niệm này thường bao gồm cách nhìn khá hoài nghi về con người và khuynh hướng xem các mối quan hệ như công cụ để đạt lợi ích. Trong cách phân biệt của Jones và Paulhus, yếu tố lên kế hoạch và tính toán là một điểm giúp phân biệt Machiavellianism với tính bốc đồng thường được nhấn mạnh trong psychopathy.

Ví dụ, trong một tình huống giả định, một người có thể kể hai phiên bản trái ngược của cùng một sự việc cho hai đồng nghiệp để khiến họ nghi ngờ nhau, từ đó tạo lợi thế cho mình. Ví dụ này giúp minh họa việc kiểm soát thông tin và sử dụng quan hệ như một công cụ. Tuy nhiên, lập kế hoạch, thương lượng hoặc theo đuổi lợi ích cá nhân không tự động là thao túng. Một người vẫn có thể thương lượng lương hoặc xây dựng chiến lược kinh doanh bằng thông tin trung thực và thỏa thuận minh bạch.

Psychopathy: sự lạnh lùng và tính bốc đồng

Psychopathy, đôi khi được dịch là “thái nhân cách”, là một khái niệm phức tạp và có nhiều cách tiếp cận khác nhau trong nghiên cứu. Trong Short Dark Triad (SD3), một thang đo ngắn dùng để nghiên cứu ba đặc điểm Dark Triad, psychopathy thường nhấn mạnh hai khuynh hướng là sự lạnh lùng trước cảm xúc của người khác và tính bốc đồng.

Ví dụ, một người có thể đưa ra lời hứa để nhận lợi ích ngay lập tức, sau đó bỏ mặc hậu quả mà việc thất hứa gây ra cho người khác. Tình huống này minh họa sự coi nhẹ hậu quả kết hợp với lợi ích trước mắt. Tuy nhiên, một lần thất hứa không cho phép kết luận một người có psychopathy.

Psychopathy cũng hoàn toàn khác với psychosis, tức loạn thần. Loạn thần là trạng thái có thể liên quan đến việc giảm khả năng tiếp xúc chính xác với thực tế, chẳng hạn xuất hiện hoang tưởng hoặc ảo giác. National Institute of Mental Health (NIMH), Viện Sức khỏe Tâm thần Quốc gia Hoa Kỳ, mô tả psychosis là một nhóm triệu chứng ảnh hưởng đến cách một người suy nghĩ và nhận thức thực tế. Vì vậy, psychopathy và psychosis là hai khái niệm khác nhau dù tên tiếng Anh có phần giống nhau.

Sự ít nói, vẻ bình tĩnh hoặc ít biểu lộ cảm xúc bên ngoài cũng không đủ để kết luận một người thiếu đồng cảm. Muốn hiểu cách họ đối xử với người khác, cần xem xét hành vi thực tế trong bối cảnh cụ thể.

Điểm chung của bộ ba là gì?

Một tổng quan của Furnham và cộng sự năm 2013 mô tả phần giao nhau giữa ba đặc điểm ở những khuynh hướng như sự lạnh lùng và thao túng trong quan hệ với người khác. Tuy nhiên, có điểm chung không có nghĩa ba đặc điểm hoàn toàn giống nhau. Cùng một hành vi, chẳng hạn một đồng nghiệp nhận công của người khác, có thể khiến ta nghĩ đến nhiều cách giải thích, nhưng quan sát hành vi không cho biết chắc động cơ bên trong của một người.

Bảng dưới đây chỉ tóm tắt trọng tâm thường được nhấn mạnh trong từng khái niệm:

Bảng giúp người đọc nhớ điểm khác nhau cơ bản giữa ba đặc điểm. Trong nghiên cứu thực tế, mức độ phân biệt giữa chúng còn phụ thuộc vào công cụ được sử dụng. Muris và cộng sự năm 2017 lưu ý rằng những thang đo ngắn có thể hữu ích nhưng cũng có nguy cơ chưa phản ánh đầy đủ sự phức tạp của từng khái niệm.

Nghiên cứu về Dark Triad cho chúng ta biết đến đâu?

Một phân tích gộp (meta-analysis) và tổng quan phê bình của Muris và cộng sự năm 2017 tổng hợp nhiều nghiên cứu về Dark Triad. Phân tích gộp là phương pháp kết hợp kết quả từ nhiều nghiên cứu để xem một mối liên hệ có xuất hiện tương đối nhất quán hay không. Kết quả cho thấy các đặc điểm Dark Triad thường có liên hệ với nhiều kết quả tâm lý và xã hội bất lợi.

Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu được tổng hợp đo đặc điểm nhân cách và hành vi tại cùng hoặc gần cùng một thời điểm, đồng thời dựa nhiều vào thang tự báo cáo, tức người tham gia tự trả lời về bản thân. Điều này tạo ra một giới hạn quan trọng. Nếu hai yếu tố xuất hiện cùng nhau, nghiên cứu có thể cho thấy chúng có liên hệ, nhưng điều đó chưa đủ để khẳng định một yếu tố trực tiếp gây ra yếu tố còn lại.

Kết quả trên một nhóm người cũng không cho phép dự đoán chính xác một cá nhân cụ thể sẽ cư xử ra sao trong lần gặp tiếp theo. Giá trị của Dark Triad nằm ở việc giúp các nhà nghiên cứu đặt câu hỏi cụ thể hơn về nhân cách và hành vi. Nếu dùng mô hình để đoán toàn bộ con người chỉ từ vài câu nói hoặc một vài hành vi, ta đang đòi hỏi ở dữ liệu nhiều hơn những gì nghiên cứu có thể trả lời.

Bài test Dark Triad có giá trị gì?

Một số công cụ đã được xây dựng để nghiên cứu các đặc điểm Dark Triad. Ví dụ, Short Dark Triad (SD3) là một thang đo gồm 27 câu hỏi, được Jones và Paulhus giới thiệu năm 2014 để đo ba nhóm đặc điểm ái kỷ, Machiavellianism và psychopathy. Các tác giả kiểm tra công cụ qua bốn nghiên cứu với tổng cộng 1.063 người, trong đó có việc xem xét mức độ nhất quán của thang và khả năng đo những đặc điểm mà nó được thiết kế để đo.

Điều này cho thấy không nên mặc định rằng mọi bài test ngắn đều vô ích. Điều cần phân biệt là một công cụ có căn cứ nghiên cứu và cách một website hoặc video trên mạng diễn giải điểm số của công cụ đó.

Nếu một bài test nói rằng “bạn thuộc nhóm hắc ám”, hãy kiểm tra thang đo nào đang được sử dụng, bản dịch có được kiểm tra hay chưa và ngưỡng phân loại được đặt dựa trên căn cứ nào. Điểm trên một thang đo đặc điểm không tự động trở thành chẩn đoán. Với thang tự báo cáo, việc một người tự làm bài test cũng khác với việc bạn đoán câu trả lời thay cho người yêu, đồng nghiệp hoặc bạn bè của mình.

Hiểu Dark Triad giúp gì khi một mối quan hệ khiến bạn khó chịu?

Kiến thức về nhân cách có thể giúp bạn hiểu thêm về một số kiểu hành vi. Nhưng khi cần xử lý một tình huống thực tế, điều hữu ích hơn thường là quay về những gì có thể quan sát và mô tả rõ ràng: chuyện gì đã xảy ra, hành vi đó ảnh hưởng đến mình như thế nào, nó có lặp lại không và mình cần điều gì thay đổi.

Ví dụ, nếu một đồng nghiệp nhận công của bạn, bạn có thể nói: “Phần phân tích này do tôi thực hiện. Tôi muốn báo cáo ghi đúng người phụ trách.” Câu nói tập trung vào hành vi cần sửa thay vì bắt đầu bằng tranh luận xem người kia có “nhân cách hắc ám” hay không.

Trong một mối quan hệ thân mật, bạn cũng có thể từ chối chia sẻ mật khẩu mà không cần xác định người kia thuộc kiểu nhân cách nào. Những ví dụ này là cách diễn đạt nhu cầu và ranh giới, không phải kỹ thuật đặc hiệu để “xử lý người Dark Triad”.

Nếu việc đặt ranh giới dẫn đến đe dọa, theo dõi hoặc bạo lực, vấn đề cần ưu tiên không còn là xác định kiểu nhân cách mà là an toàn. World Health Organization (WHO), Tổ chức Y tế Thế giới, cho biết bạo lực từ bạn tình có thể bao gồm tổn hại tâm lý và hành vi kiểm soát, bên cạnh bạo lực thể chất hoặc tình dục. Nếu bạn đang ở trong tình huống có nguy cơ, hãy tìm sự hỗ trợ từ người đáng tin hoặc dịch vụ phù hợp khi có thể làm vậy một cách an toàn. Nếu đang bị đe dọa trực tiếp hoặc bị thương, cần tìm trợ giúp khẩn cấp.

Lưu ý học thuật

Tài liệu tham khảo học thuật