Keto và sức khỏe tâm thần – một nghiên cứu mới

Keto và sức khỏe tâm thần đang là cặp từ khóa xuất hiện khá nhiều, nhất là khi có tin về một nghiên cứu mới công bố năm 2026. Nếu bạn vừa đọc được tin đó và tự hỏi liệu chế độ ăn keto có chữa được trầm cảm hay không, câu trả lời ngắn là nghiên cứu ấy không trả lời câu hỏi này. Nó đo mức tự tin của 40 nhân viên y tế sau một khóa đào tạo, không đo triệu chứng của người bệnh. Cùng Trần Toàn Psy tìm hiểu nhé!

Keto là gì và vì sao được nhắc tới trong tâm thần học?

Chế độ ăn keto (ketogenic diet) là kiểu ăn rất nhiều chất béo và rất ít tinh bột, khiến cơ thể chuyển từ dùng đường sang tạo ra thể ceton để lấy năng lượng.¹ Dạng keto truyền thống vốn được phát triển để điều trị động kinh kháng thuốc, đặc biệt ở trẻ em, và cần nhân viên y tế cùng chuyên gia dinh dưỡng theo dõi sát.¹ Ngoài động kinh, keto còn được nghiên cứu cho một số bệnh chuyển hóa và một vài vấn đề khác.

Với các rối loạn tâm thần, một tài liệu tổng quan lâm sàng xếp keto vào nhóm ứng dụng còn đang được nghiên cứu, với bằng chứng hiện còn hạn chế.¹ Một số nhà nghiên cứu gọi cách dùng keto trong chăm sóc sức khỏe tâm thần là liệu pháp chuyển hóa ketogenic (ketogenic metabolic therapy).² Cái tên “liệu pháp” dễ khiến người đọc nghĩ hiệu quả đã rõ, trong khi thực tế các nghiên cứu vẫn đang ở giai đoạn đầu.

Nghiên cứu năm 2026 về keto và sức khỏe tâm thần đã làm gì?

Nghiên cứu được công bố ngày 22/9/2026 và thử nghiệm một chương trình đào tạo có tên “Live It, Launch It”, tạm hiểu là “Tự sống với nó, rồi mới triển khai”.² Chương trình gồm một khóa học trực tuyến khoảng bốn giờ về keto, tiếp theo là bốn tuần người học tự ăn keto theo nhóm. Mục tiêu là giúp nhân viên y tế thấy mình đủ năng lực để trao đổi về keto với người bệnh, chứ không phải điều trị cho ai.

Có 40 người hoàn thành phần học, gồm 10 bác sĩ tâm thần, 10 dược sĩ chuyên về tâm thần, 8 nhà tâm lý hoặc nhà trị liệu và 12 nhân viên y tế khác.² Trong số đó, 25 người bắt đầu giai đoạn ăn keto và 21 người hoàn thành đủ bốn tuần. Người mang thai, cho con bú, mắc đái tháo đường type 1, đái tháo đường type 2 phải dùng insulin hoặc thiếu hụt carnitine không được tham gia giai đoạn ăn kiêng.²

Nghiên cứu thực sự đo điều gì?

Kết quả chính là mức năng lực do người tham gia tự chấm, trên thang từ 0 đến 100, về khả năng đưa keto vào chăm sóc người có vấn đề sức khỏe tâm thần.² Chỉ số thứ hai là mức họ tự tin có thể cùng người bệnh bàn bạc và đi tới quyết định chung về việc có đưa keto vào kế hoạch điều trị hay không. Không có chỉ số nào đo trầm cảm, lo âu, hưng cảm hay loạn thần của người bệnh, vì trong nghiên cứu này không có người bệnh nào được điều trị.

Điểm tự tin của nhân viên y tế tăng bao nhiêu?

Trước khóa học, điểm năng lực tự chấm trung bình chỉ khoảng 17 trên 100. Sau khóa học, con số này lên khoảng 68, và sau bốn tuần tự ăn keto là khoảng 87.² Điểm tự tin khi cùng người bệnh ra quyết định cũng tăng từ khoảng 54 lên 83 sau khóa học, rồi khoảng 91 sau giai đoạn ăn keto. Người tham gia cho biết việc tự trải nghiệm chế độ ăn giúp họ thấy sẵn sàng hơn khi triển khai.²

Các mức tăng này có ý nghĩa thống kê, và nhóm tác giả mô tả độ lớn tác động là rất lớn.² Điều quan trọng là “độ lớn tác động” ở đây đo sự thay đổi trong cảm nhận của nhân viên y tế về chính họ. Nó không phải độ lớn tác động của keto lên bất kỳ triệu chứng nào, và cũng không cho biết người bệnh của họ sau này có khỏe hơn hay không.

Vì sao “có ý nghĩa thống kê” chưa có nghĩa là “chữa được”?

Một kết quả có ý nghĩa thống kê chỉ cho biết dữ liệu ủng hộ một thay đổi ở đúng thứ đã được đo. Hãy hình dung một lớp tập huấn giúp các dược sĩ tự tin hơn hẳn khi giải thích về một loại thuốc mới. Kết quả đó nói nhiều về lớp tập huấn, nhưng không nói gì về việc loại thuốc kia có chữa bệnh tốt hay không.

Nghiên cứu keto này cần được đọc theo cùng cách. Câu hỏi của nó là “đào tạo có làm nhân viên y tế tự tin hơn không”, không phải “keto có giúp người bệnh không”. Khi một tiêu đề gộp hai câu hỏi này làm một, người đọc dễ tưởng rằng hiệu quả điều trị đã được kiểm chứng, trong khi nghiên cứu chưa từng được thiết kế để kiểm tra điều đó.

Nghiên cứu có những giới hạn nào?

Chính nhóm tác giả nhấn mạnh rằng kết quả cần được diễn giải thận trọng.² Đây là thử nghiệm thí điểm một nhóm, nhãn mở, tức không có nhóm đối chứng để so sánh và ai cũng biết mình đang được đào tạo về keto. Nhóm tác giả cũng lưu ý rằng điểm tự chấm về năng lực không đồng nghĩa với kỹ năng thực tế hay thay đổi trong cách làm việc.²

Một chi tiết đáng chú ý là một số thành viên của nhóm nghiên cứu cũng đồng thời là người tham gia, và dữ liệu của họ được tính vào mọi phân tích.² Bài báo thừa nhận vì vậy nghiên cứu không tránh được sai lệch. Ngoài ra, chỉ 26 trong 40 người chọn tham gia giai đoạn ăn keto, nên nhóm này có thể vốn đã hứng thú với keto hơn mức trung bình. Nhóm tác giả đề xuất các nghiên cứu sau cần mẫu lớn hơn và các chỉ số khách quan hơn.²

Bốn tuần ăn keto của nhân viên y tế có gặp vấn đề gì không?

Có hai người phải rút khỏi giai đoạn ăn keto vì tác dụng không mong muốn ở mức trung bình, được cho là liên quan đến chế độ ăn.² Một người bị đau nhức cơ và tình trạng này chưa hết vào cuối đợt nghiên cứu, dù đã ngừng ăn keto từ tuần trước. Người còn lại bị hồi hộp, đánh trống ngực và cho biết đã hết sau khi ngừng chế độ ăn cùng dầu MCT, một loại chất béo hay dùng khi ăn keto.²

Hai trường hợp trong một nhóm nhỏ không đủ để ước tính tỷ lệ tác dụng phụ, nhưng chúng nhắc rằng keto không phải một kiểu ăn “vô hại cho ai cũng được”. Theo tài liệu tổng quan, những phản ứng thường gặp lúc mới bắt đầu gồm buồn nôn, táo bón, tiêu chảy, đau đầu, mệt và chóng mặt.¹ Các triệu chứng này đôi khi được gọi là “cúm keto” và thường giảm dần sau vài ngày đến vài tuần.

Keto không phù hợp với người bị viêm tụy, suy gan, một số rối loạn chuyển hóa chất béo hoặc bệnh porphyria, và không được khuyến nghị khi mang thai.¹ Người bị đái tháo đường đang dùng insulin hoặc một số thuốc hạ đường huyết có nguy cơ hạ đường huyết khi bắt đầu ăn keto. Riêng người dùng nhóm thuốc ức chế SGLT2 được khuyên tránh keto vì nguy cơ nhiễm toan ceton có thể đe dọa tính mạng.¹

Đã có thử nghiệm keto trên người mắc rối loạn tâm thần chưa?

Có, và đây mới là những nghiên cứu trực tiếp hỏi câu “keto có giúp người bệnh không”. Một thử nghiệm thí điểm năm 2024 cho 23 người mắc tâm thần phân liệt hoặc rối loạn lưỡng cực, kèm vấn đề chuyển hóa, ăn keto trong bốn tháng.³ Nhóm tác giả ghi nhận các chỉ số chuyển hóa như cân nặng và mỡ máu cải thiện, đồng thời điểm triệu chứng tâm thần giảm. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ có một nhóm và không có nhóm so sánh.

Năm 2026, một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng phân 28 người vào nhóm ăn keto và 30 người vào nhóm ăn như bình thường trong một tháng.⁴ Sau một tháng, nhóm keto giảm cân nặng và cải thiện chỉ số đường huyết dài hạn và tình trạng kháng insulin so với nhóm còn lại. Sau đó, 25 người tiếp tục ăn keto đến bốn tháng và có cải thiện về triệu chứng lẫn khả năng nhận thức khi so với thời điểm ban đầu.⁴

Điểm cần đọc kỹ là phần cải thiện triệu chứng đến từ giai đoạn bốn tháng không có nhóm đối chứng. Chính nhóm tác giả của nghiên cứu đào tạo năm 2026 cũng lưu ý điều này và cho rằng vẫn cần thêm thử nghiệm ngẫu nhiên đủ dài để có bằng chứng vững.² Vì vậy, cách nói phù hợp hiện nay là keto đang được nghiên cứu như một hướng hỗ trợ bổ sung cho một số rối loạn tâm thần nặng, chưa phải phương pháp điều trị đã được xác lập.

Người đang điều trị rối loạn tâm thần có nên tự chuyển sang keto?

Không nên tự làm. Ngay cả nghiên cứu đào tạo năm 2026 cũng loại nhiều nhóm có nguy cơ ra khỏi giai đoạn ăn keto, và keto dùng trong điều trị cần nhân viên y tế cùng chuyên gia dinh dưỡng theo dõi sát.^2,1 Nếu bạn đang dùng thuốc cho trầm cảm, rối loạn lưỡng cực hay tâm thần phân liệt, đừng tự ngừng hay đổi thuốc vì một chế độ ăn. Mọi thay đổi về ăn uống mang tính điều trị nên được bàn trước với bác sĩ đang theo dõi bạn.

Với trầm cảm, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khẳng định đã có những cách điều trị hiệu quả, gồm trị liệu tâm lý và thuốc.⁵ Bài trầm cảm có chữa được không tóm tắt những gì bằng chứng hiện nay cho thấy. Keto có thể là một câu hỏi đáng trao đổi với bác sĩ, nhưng không nên thay thế những phương pháp đã có bằng chứng. Nếu bác sĩ đồng ý cho thử, việc theo dõi đường huyết, thuốc đang dùng và các chỉ số chuyển hóa là phần không thể bỏ qua.¹

Năm câu hỏi khi đọc một tin nghiên cứu sức khỏe

Ví dụ về keto cho thấy chỉ vài câu hỏi đơn giản cũng giúp ta tránh được nhiều kết luận vội. Bảng dưới đây áp dụng năm câu hỏi ấy cho nghiên cứu đào tạo năm 2026. Bạn có thể dùng lại cách hỏi này với những tiêu đề như “thực phẩm này giảm trầm cảm” hay “thói quen này tăng dopamine”.

Khi nào nên tìm hỗ trợ?

Nếu tâm trạng buồn hoặc mất hứng thú kéo dài gần như cả ngày, hầu như mỗi ngày, trong ít nhất hai tuần, hãy gặp nhân viên y tế thay vì tự thử một chế độ ăn.⁵ Những dấu hiệu đi kèm có thể gồm khó tập trung, giấc ngủ xáo trộn, thay đổi khẩu vị hoặc cân nặng, mệt mỏi và cảm giác vô vọng về tương lai.⁵ Bài trầm cảm là gì giải thích rõ hơn các dấu hiệu này và khi nào nên đi khám.

Nếu bạn hoặc người thân có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói với người đáng tin và đến cơ sở y tế gần nhất. Khi có nguy hiểm tức thời, hãy gọi 115 (cấp cứu) hoặc 113 (công an).

Nhân vật và tình huống trong bài là ví dụ minh họa.

Tài liệu tham khảo học thuật